Dân tộc Chứt ở tỉnh Quảng Trị hiện có 2.054 hộ với 8.227 nhân khẩu, sinh sống tập trung chủ yếu tại các xã Kim Phú, Kim Điền, Tuyên Lâm, Dân Hóa và Thượng Trạch. Tỉnh Quảng Trị đang nỗ lực bảo tồn các nét văn hóa dân tộc Chứt thông qua việc xây dựng các Câu lạc bộ văn hóa dân gian, mở ra hướng phát triển du lịch văn hóa vùng biên.
Ngân vang câu hát xưa
Trong ánh chiều buông xuống bản Yên Hợp (xã Kim Phú), tiếng hát của chị Cao Thị Hai cất lên với âm thanh đầy trong trẻo, mộc mạc như tiếng suối đầu nguồn, đánh thức cả một vùng ký ức ngủ quên. Đây không chỉ là tiếng hát đơn thuần, mà là thành quả của lớp tập huấn sưu tầm, phục dựng và diễn xướng Di sản văn hóa phi vật thể do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh tổ chức từ nhiều tháng trước.
Chị Cao Thị Hai cho biết: "Kể từ khi tham gia lớp học, tôi như tìm lại được nhịp đập quen thuộc của những làn điệu cổ. Mỗi câu hát, mỗi nhịp phách ngân lên đều chất chứa niềm tự hào về cội nguồn và khát vọng giữ gìn những giá trị văn hóa của dân tộc mình. Người dân trong bản bảo rằng, từ sau lớp tập huấn, buổi chiều nơi đây trở nên rộn ràng hơn. Những câu hát mộc mạc, tưởng chừng giản đơn, nay trở thành cầu nối để thế hệ trẻ hiểu hơn về văn hóa dân tộc và tiếp bước gìn giữ những nét đẹp ấy cho mai sau".
Tại bản Yên Hợp, không phân biệt già trẻ, mỗi người Chứt đều đang nâng niu, chắt chiu từng mảnh nhớ để ghép lại những làn điệu cổ xưa. Những điệu giao duyên tình tứ, điệu ru con ngọt ngào, hay khúc hát Lên ruộng mót lúa, Gặp nhau trong hang đá... dần hiện hình rõ nét sau lớp sương mờ của thời gian.
Giữa núi rừng vùng biên xã Kim Phú, những thanh âm xưa cũ ấy lại ngân vang, mộc mạc mà tha thiết đến nao lòng. Tiếng hát của chị Cao Thị Hai, ánh mắt rạng ngời của những hạt nhân văn nghệ bản Yên Hợp, sự háo hức của lớp trẻ đã hòa quyện vào nhau, tạo nên bản hòa tấu của sự tiếp nối ở các thế hệ. Văn hóa không còn là những khái niệm trừu tượng trên văn bản, mà đã thực sự trở thành hơi thở, hiện hữu trong từng lời ca của người dân.
Tại nhà ông Đinh Xuân Bàng (bản Yên Hợp, xã Kim Phú), những đêm lửa hồng giờ đây luôn rộn ràng lời ca, tiếng vỗ tay theo từng câu hát. Ông Bàng chia sẻ: "Tôi hát nhiều bài từ hồi còn trẻ khi nghe cha mẹ hát. Nay lớp trẻ hát lại, tôi thấy mừng lắm. Có nhiều hôm, lớp trẻ vẫn tới tập hát các làn điệu xưa ở nhà tôi để có thể biểu diễn dịp Lễ hội của bản".
Chính từ những tấm lòng nhiệt thành như ông Đinh Xuân Bàng, các Câu lạc bộ văn hóa dân gian ở các bản Ón, bản Mò O Ồ Ồ, bản Ón, bản Yên Hợp và bản Phú Minh lần lượt ra đời. Những buổi sinh hoạt văn nghệ trở thành không gian kết nối cộng đồng bền chặt, nơi người Chứt cùng nhau khơi lại phong tục, lễ nghi, điệu múa cổ. Dưới những nếp nhà sàn rợp bóng rừng già, người trẻ chăm chú lắng nghe người già kể tích xưa, học từng nhịp phách, câu hò. Văn hóa dân tộc Chứt được trao truyền một cách tự nhiên và thiêng liêng nhất, bằng chính tình yêu và lòng tự tôn của người trong cuộc.
Hồi sinh từng mảnh vụn ký ức
Nghệ sỹ Ưu tú Võ Thanh Nhân, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa - Điện ảnh tỉnh Quảng Trị chia sẻ, để những làn điệu ấy sống lại, những người làm văn hóa phải rong ruổi ngày này qua tháng khác, “cùng ăn, cùng ở”, đắm mình vào đời sống của đồng bào. "Chúng tôi phải đi từng bản, gõ cửa từng nhà, gặp từng người để tìm hiểu cặn kẽ từng điệu hát. Khó khăn nhất là ký ức của người dân thường không liền mạch, có khi gặp 3-4 người vẫn thiếu thống nhất trong một câu hát, trong cách sử dụng nhạc cụ... Khi chúng tôi mời mọi người cùng ngồi lại, trao đổi để có sự thống nhất từ phần lời hát đến giai điệu thì mới có kết quả", Nghệ sỹ Ưu tú Võ Thanh Nhân kể.
Người dân bản Yên Hợp tập hát các làn điệu dân ca được xem là bản sắc của đồng bào dân tộc Chứt (xã Kim Phú, Quảng Trị). Ảnh: TTXVN phát
Mỗi người dân tộc Chứt gom góp ký ức, dần ghép thành trọn vẹn một bài, rồi hai bài dân ca hoàn chỉnh. Cứ thế, các làn điệu dân ca của đồng bào Chứt lại được sưu tầm, phục dựng từ những mảnh vụn ký ức rời rạc. Để hôm nay, từng bài dân ca hoàn chỉnh được hồi sinh, vang lên giữa núi rừng như một minh chứng cho sức sống mãnh liệt của văn hóa Chứt.
“Giữ hồn văn hóa dân tộc Chứt không chỉ là việc bảo tồn vài làn điệu, lễ nghi, mà là hành trình gìn giữ căn cốt văn hóa, thứ đã nuôi dưỡng con người qua bao thế hệ. Trong âm vang của núi rừng, mỗi câu hát, điệu múa, lễ hội không chỉ kể chuyện ngày xưa, mà còn mở ra niềm tin vào tương lai, nơi mà bản sắc dân tộc được tôn vinh, được sống, được lan tỏa giữa đời thường”, Nghệ sỹ Ưu tú Võ Thanh Nhân nhấn mạnh.
Ông Hoàng Thanh Bình, Phó Chủ tịch UBND xã Kim Phú (Quảng Trị) khẳng định, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Chứt là nhiệm vụ thường xuyên và lâu dài. Chính quyền địa phương đang mở rộng và phát triển các Câu lạc bộ văn hóa truyền thống, để vừa lưu giữ di sản, vừa hướng tới phát triển du lịch văn hóa miền núi phía Tây Quảng Trị, tạo sinh kế bền vững cho người dân nơi đây.
Theo ông Hoàng Thanh Bình, ở vùng đất biên viễn còn nhiều gian khó này, văn hóa đã trở thành sợi dây vô hình nhưng bền chắc, nối liền tình đoàn kết giữa các bản làng, giữa các thế hệ với nhau. Càng đi sâu vào tìm hiểu, càng nhận ra giá trị tinh thần to lớn ẩn chứa trong mỗi làn điệu dân ca, là niềm tin và cội nguồn. Những câu hát xưa được cất lên hôm nay không chỉ mang theo hơi ấm quá khứ, mà còn hun đúc ý chí vươn lên, nuôi dưỡng tâm hồn người dân tộc Chứt trước những đổi thay của cuộc sống mới./.
