Với quyết tâm xây dựng vị thế cho hạt tiêu sạch, nhà nông ở tỉnh Đồng Nai đã chuyển dịch mạnh mẽ từ sản xuất truyền thống sang canh tác theo hướng hữu cơ vi sinh. Chính sự thay đổi từ tư duy đến hành động chính tại mỗi nông hộ trồng hồ tiêu đang góp phần nâng tầm giá trị nông sản địa phương, đồng thời mở ra hướng đi làm giàu bền vững.

Canh tác hữu cơ vi sinh bền vững

Trong những năm giá cả bấp bênh, hộ gia đình ông Lê Văn Đen tại xã Tân Tiến là một trong những hộ đã kiên trì bám trụ với cây hồ tiêu. Dù có những giai đoạn giá hồ tiêu chạm đáy khiến nhiều hộ dân nản lòng rời bỏ vườn tược, nhưng ông Đen vẫn âm thầm bám trụ với gần 4.000 trụ tiêu đã ngoài 10 năm tuổi. Ông Đen vượt qua "bão giá" khi đã "chuyển hướng" kiên trì theo đuổi phương thức canh tác theo hướng hữu cơ.

Ông Lê Văn Đen chia sẻ: Lúc mới trồng hồ tiêu, gia đình tôi chủ yếu sử dụng phân hóa học. Sau đó, khi giá cả xuống thấp, vốn đầu tư tăng nên chi phí đầu tư khó khăn nên gia đình chuyển sang trồng tiêu hữu cơ. Canh tác theo hướng hữu không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe, cải tạo đất mà còn giúp tiết kiệm tối đa chi phí phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật. Nhờ cây tiêu có sức sống bền bỉ, mỗi năm vườn nhà tôi vẫn đều đặn cho thu hoạch khoảng 4 tấn hạt.

Sau bao năm "thắt lưng buộc bụng" chờ đợi, khoảng 2 năm trở lại đây, giá tiêu liên tục khởi sắc với giá thu mua 150.000 - 160.000 đồng/kg khiến gia đình ông Đen vui mừng. Đứng giữa vườn tiêu xanh mướt, ông Đen phấn khởi, cảm giác thực sự rất khó tả, giống như mọi công sức và niềm tin của ông bấy lâu nay đã được đền đáp xứng đáng. Những năm giá thấp, ông vẫn tin rằng nếu đối xử tốt với đất, cây sẽ không phụ công người. Giờ đây, với mức giá cao như hiện tại, gia đình ông không chỉ ổn định cuộc sống mà còn có thêm động lực để mở rộng sản xuất tiêu hữu cơ sạch.

Sự phấn khởi ấy không chỉ dừng lại ở lời nói mà được hiện thực hóa bằng việc gia đình ông Đen đã mạnh dạn xuống giống thêm 500 trụ tiêu mới, dự kiến sẽ cho thu hoạch vào năm sau. Theo ông Đen, kinh nghiệm xương máu rút ra chính là không chạy theo phong trào mà hãy lấy sự bền vững làm gốc. Khi giá thấp, canh tác hữu cơ giúp gia đình giảm chi phí để duy trì. Khi giá cao, chính những vườn tiêu sạch, chất lượng mang lại giá trị kinh tế vượt trội.

Tại xã Lộc Quang, gia đình chị Đỗ Thị Liên bắt đầu bén duyên với loại cây này từ năm 2010. Trải qua hơn 16 năm gắn bó, chị Liên vẫn khẳng định hồ tiêu là cây trồng mang lại giá trị kinh tế cao nhất trên một đơn vị diện tích so với các loại cây truyền thống khác ở địa phương như: điều hay cao su.

Chị Liên chia sẻ, để trụ vững qua những giai đoạn giá tiêu chạm đáy chính là tinh thần kiên trì và tư duy canh tác theo hướng hữu cơ sạch bài bản. Việc hiểu rõ đặc tính của cây và tin tưởng vào chu kỳ thị trường đã giúp gia đình chị giữ vững tâm thế. Giá có thể rẻ một thời gian nhưng chắc chắn sẽ tăng trở lại. Thay vì chặt bỏ để chạy theo các loại cây thời thượng, chị chọn cách tối ưu hóa chi phí và bảo vệ sức khỏe cho vườn cây bằng phương pháp canh tác hữu cơ.

Đặc biệt, điểm sáng trong mô hình của chị Liên chính là hệ sinh thái tuần hoàn "tiêu - trụ sống - chăn nuôi dê". Gia đình chị Liên tận dụng hàng trụ sống vừa để che bóng mát cho tiêu, khai thác nguồn lá làm thức ăn dồi dào cho đàn dê. Ngược lại, nguồn phân dê được ủ kỹ để bón ngược lại cho vườn tiêu. Cách làm này không chỉ giúp đất trở nên tơi xốp, giàu mùn mà còn giúp cây tiêu xanh tươi và cho năng suất ổn định hơn hẳn so với việc lạm dụng phân bón hóa học vốn dễ làm đất bị chai cứng, thoái hóa.

"Từ khi chuyển sang canh tác hữu cơ, tôi thấy đất tơi xốp hẳn ra chứ không bị chai cứng như hồi dùng phân hóa học. Canh tác hữu cơ giúp cây tiêu xanh bền, cho năng suất ổn định và quan trọng nhất là bảo vệ đất không bị thoái hóa về lâu dài", chị Liên phấn khởi chia sẻ.

Vườn tiêu hơn chục năm tuổi của chị Liên với hơn 2.000 trụ tiêu, mỗi năm gia đình chị thu về khoảng 3 - 4 tấn hạt. Nhờ tự chủ được nguồn phân hữu cơ và giảm bớt các chi phí đầu vào không cần thiết, chị Liên đã tiết kiệm được từ 20 - 30% chi phí đầu tư so với canh tác truyền thống.

Việc canh tác sản xuất theo hướng hữu cơ đang là mô hình được nhân rộng đến nhiều nông hộ trồng hồ tiêu và mang lại nguồn thu nhập tốt. Với mức giá hiện tại, người nông dân canh tác hồ tiêu theo hướng hữu cơ hoàn toàn có thể trang trải cuộc sống, có tích lũy và tiếp tục gắn bó với "vàng đen" trên vùng miền Đông đất đỏ.

Xây dựng giá trị thương hiệu nông sản địa phương

Từ hướng đi của hộ dân trồng hồ tiêu hữu cơ vi sinh đã và đang góp phần xây dựng thương hiệu nông sản địa phương và nâng cao giá trị kinh tế. Ông Nguyễn Văn Hà, Chủ tịch Hội Nông dân xã Lộc Quang cho biết: cây hồ tiêu hiện vẫn là cây trồng chủ lực, gắn bó mật thiết với đời sống kinh tế của bà con nông dân trong khu vực. Trong khoảng một năm trở lại đây, khi giá tiêu bắt đầu ổn định ở mức người dân có thể sống được, bà con đã phấn khởi tập trung đầu tư chăm sóc và trồng lại những diện tích đã chết, giúp các vườn tiêu trên địa bàn phát triển rất ổn định.

Để đảm bảo tính bền vững, Hội Nông dân xã đã tích cực định hướng hội viên chuyển dịch mạnh mẽ sang canh tác theo hướng hữu cơ. Phương thức này không chỉ giúp cây tiêu tăng độ bền, kéo dài tuổi thọ, hạn chế tối đa các loại dịch bệnh nguy hiểm như chết nhanh, chết chậm mà còn đảm bảo năng suất ổn định qua từng năm.

Theo ông Hà, thực tế cho thấy tư duy sản xuất của người dân đã thay đổi rõ rệt khi hiện có khoảng 90% hộ trồng tiêu địa phương đang áp dụng quy trình hữu cơ. Bên cạnh việc duy trì chất lượng vườn cây, bà con còn chủ động liên kết với các doanh nghiệp lớn như: Công ty Nedspice thông qua mô hình tổ hợp tác và hợp tác xã để khẳng định thương hiệu hồ tiêu địa phương. Đặc biệt, nhiều hộ nông dân đã áp dụng sáng tạo mô hình đa canh "lấy ngắn nuôi dài" bằng cách tận dụng cây nọc sống làm thức ăn chăn nuôi dê, đồng thời trồng xen canh cà phê vào vườn tiêu. Cách làm này giúp tạo ra nguồn thu nhập kép và đảm bảo khi vườn tiêu già cỗi, cây cà phê sẽ trở thành nguồn thu chính, giúp kinh tế gia đình luôn giữ vững sự ổn định.

Ông Phạm Thành Chung, Giám đốc Hợp tác xã hồ tiêu hữu cơ Lộc Quang, cốt lõi của việc phục hồi vườn tiêu hiện nay nằm ở sự chuyển hướng triệt để từ canh tác hóa học sang hữu cơ vi sinh. Bước đi đầu tiên và quan trọng nhất là thay đổi thói quen làm đất. Thay vì dọn sạch, bà con nên để lại cỏ trong vườn, kết hợp bón phân vi sinh và nấm đối kháng Trichoderma. Đặc biệt, nông dân cần kiên quyết nói không với việc xịt các loại thuốc bảo vệ thực vật, thuốc nấm hay thuốc trừ cỏ hóa học xuống mặt đất. Việc này giúp bảo vệ hệ vi sinh vật bản địa, tạo "kháng thể" tự nhiên cho cây tiêu trước các loại bệnh nan y như: chết nhanh, chết chậm hay tuyến trùng, đồng thời cải tạo độ pH, giúp đất luôn tơi xốp và khỏe mạnh.

Đáng chú ý, để giảm chi phí sản xuất và tăng hiệu quả kinh tế, nhiều hộ dân tại Hợp tác xã hồ tiêu hữu cơ Lộc Quang đã tích lũy kinh nghiệm bằng cách áp dụng hệ thống tưới tự động và tận dụng tối đa nguồn tài nguyên tại chỗ. Các phụ phẩm nông nghiệp như: thảm thực vật phát cỏ, lá cây trụ sống, hay phân dê, phân bò, phân gà được đem ủ với nấm vi sinh để bón lại cho cây. Quy trình "tái sinh tài nguyên" này không chỉ giúp cây tiêu xanh tốt, bền vững và ổn định năng suất mà còn tạo ra những hạt tiêu có chất lượng vượt trội, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe nhất của thị trường.

Hiện nay, Hợp tác xã hồ tiêu hữu cơ Lộc Quang đang trở thành cầu nối vững chắc giúp nâng cao giá trị nông sản địa phương. Với quy mô 29 ha và sự tham gia của 12 hộ thành viên nòng cốt, Hợp tác xã hồ tiêu hữu cơ Lộc Quang đang tiếp tục mục tiêu mở rộng vùng nguyên liệu, lấy canh tác hữu cơ làm nền tảng sinh thái để phát triển bền vững và mang lại sự thịnh vượng lâu dài cho người nông dân.

"Việc canh tác sạch đã giúp sản phẩm tiêu của hợp tác xã được các doanh nghiệp thu mua với giá cao để chế biến sâu và xuất khẩu. Đến nay, Hợp tác xã đã xây dựng thành công nhãn hiệu hồ tiêu đạt chứng nhận OCOP 3 và 4 sao. Tiêu của hợp tác xã khẳng định uy tín tại thị trường nội địa cũng như vươn ra quốc tế", ông Chung chia sẻ thêm.

Thời gian qua, việc chuyển dịch sang canh tác hữu cơ vi sinh và mô hình đa canh của nhiều hộ dân ở Đồng Nai không chỉ hồi sinh sức sống cho đất mà còn từng bước nâng cao giá trị nông sản địa phương. Nhờ sự liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp và sản xuất sạch, thương hiệu hồ tiêu địa phương đang dần khẳng định vị thế qua các tiêu chí chứng nhận cũng như mở ra cánh cửa xuất khẩu bền vững cho người nông dân./.