Trận lũ ống, lũ quét với mực nước vượt đỉnh lũ lịch sử xảy ra ngày 29/9 đã khiến bản Na Ngân (xã Nga My, tỉnh Nghệ An) chịu thiệt hại nặng nề về nhà cửa, hoa màu, vật nuôi và giao thông. Sau khi lũ dữ đi qua, điều khiến người dân bản cảm thấy nhẹ lòng nhất là không có thiệt hại về người. Sự may mắn ấy phần lớn nhờ vào sự nhanh trí và quyết đoán của chàng trai trẻ Lương Văn Ủn (sinh năm 1992) - Phó Trưởng bản, Tổ trưởng Tổ an ninh bản Na Ngân.

Bằng kinh nghiệm thực tế cùng khả năng phán đoán và dự cảm chính xác tình huống, anh Ủn đã kịp thời kêu gọi người dân sơ tán, di chuyển tài sản đến nơi an toàn trước khi xảy ra sạt lở núi và dòng nước lũ nắn dòng gây ngập diện rộng khu dân cư ven suối - nơi có dòng chảy xiết, vô cùng nguy hiểm.

Phóng viên gặp anh Lương Văn Ủn khi tiếp cận được bản Na Ngân sau năm ngày bị cô lập. Bên hiên căn nhà gỗ nhỏ, gần vị trí cây cầu gỗ vừa bị lũ cuốn trôi, anh Ủn vẫn mặc chiếc quần cộc và chiếc áo xanh lấm lem bùn đất. Tranh thủ lúc không còn người cần hỗ trợ khiêng xe máy qua suối, anh kể cho chúng tôi nghe về trận lũ ống, lũ quét lịch sử vừa qua.

“Người già trong bản bảo, 53 năm qua kể từ khi đồng bào người Thái ở Tri Lễ về đây định cư, lập bản, trận lũ ống, lũ quét vừa rồi đổ về nhiều nước nhất, mực nước dâng nhanh nhất, dòng chảy mạnh nhất và kéo dài lâu nhất”, anh Ủn mở đầu câu chuyện bằng sự khẳng định dứt khoát.

Anh Ủn nhớ lại, khoảng 4 giờ 15 phút ngày 29/9, khi đang ngủ, anh giật mình tỉnh giấc bởi tiếng mưa như trút nước trên mái nhà, xen lẫn tiếng suối Nậm Ngân ồ ạt đổ về như gầm réo. Bản làng chìm trong màn đêm đặc quánh, chỉ thấy dòng Nậm Ngân màu trắng xóa, những lớp sóng chồm lên lấp lóa theo ánh chớp. Linh cảm có điều bất thường, anh lập tức gọi điện cho nhiều hộ dân, nhất là các gia đình sống ở khu vực thấp trũng, thức dậy để chủ động phòng tránh lũ.

Đến khoảng 6 giờ sáng, toàn bản mất sóng điện thoại. Khi chạy ra ngoài, anh Ủn thấy nhiều người dân đã thức giấc, đứng trên lan can nhà sàn nhìn về phía suối, đi lại nhốn nháo; tiếng phụ nữ la hét hoang mang. Nước lũ trên suối Nậm Ngân cuồn cuộn đổ về, bờ suối và khu vực kè đá gần cầu gỗ dân sinh bắt đầu bị xói mòn, sạt lở mạnh.

Không chần chừ, anh Ủn chạy về nhà, dùng chút xăng còn lại của gia đình để vận hành máy nổ phát điện, mở loa phát thanh thông báo khẩn cho người dân trong bản về tình hình lũ và nguy cơ sạt lở. Anh kêu gọi bà con kê cao đồ đạc, chủ động sơ tán, giữ tinh thần cảnh giác ứng phó với mưa lũ.

Khoảng hơn 8 giờ, dòng nước lũ trên suối Nậm Ngân bất ngờ chảy chậm lại, mực nước hạ xuống. Khi nhiều người dân vừa kịp thở phào vì nghĩ lũ đã rút, anh Ủn lại nghĩ đến một kịch bản xấu sẽ xảy ra. Linh cảm mách bảo điều chẳng lành, anh lập tức chạy đi huy động lực lượng thanh niên, đàn ông trong bản đến từng hộ dân ở khu vực ven suối, vùng trũng thấp, khẩn trương sơ tán người và di chuyển đồ đạc, vật dụng lên các ngôi nhà cao hơn ở giữa bản.

Khoảng hơn 9 giờ sáng, dân bản bỗng nghe tiếng đổ ầm vang vọng và âm thanh ràn rạt của đá lăn, cây đổ. Một cột nước cao gần 10 mét bất ngờ bắn lên, tung bọt trắng xóa ở đoạn suối hẹp phía trước bản. Cả bản Na Ngân lại một phen náo loạn, tiếng người hô hoán vang khắp sườn núi.

Giữa lúc hỗn loạn ấy, anh Lương Văn Ủn tiếp tục chạy đi kêu gọi, huy động thanh niên và đàn ông trong bản tiếp tục sơ tán người, đưa đồ đạc, vật dụng lên các vị trí cao hơn. Khi đó, nước lũ đã dâng ngập chân, cột của nhiều ngôi nhà sàn vùng thấp từ 20 - 40 cm, dòng chảy cuồn cuộn và cực xiết. Nhiều ao nuôi bị nước lũ càn qua, sạt bờ, cuốn trôi toàn bộ cá. Mãi đến hơn 11 giờ, mực nước mới dần hạ xuống, người dân dần ổn định tinh thần.

Khi được hỏi vì sao khi thấy dòng suối đột ngột giảm vận tốc và giảm mực dâng, anh lại kêu gọi người dân sơ tán, di chuyển đồ đạc, anh Ủn cho biết: Là do dự cảm tình huống và bằng kinh nghiệm cá nhân. Khi dòng chảy tự nhiên chậm lại, mực nước hạ xuống thấp đột ngột thì khả năng ở thượng nguồn có đất, đá sạt lở chặn dòng. Nếu tiếp tục xảy ra sạt lở núi, đất đá sẽ tạo thành đập dâng, làm thay đổi dòng chảy.

Quả đúng như anh dự đoán, âm thanh mà dân bản nghe thấy lúc khoảng 9 giờ là từ vụ sạt lở vách núi ở độ cao khoảng 100m đổ xuống trước bản. Ngay sau đó, nước lũ đã dâng lên, thay đổi dòng chảy làm ngập khu vực vùng thấp của bản. Rất may sau đó, đập chặn dòng từ vụ sạt lở núi bị nước phá vỡ khi lượng nước dồn ứ chưa đạt mức nguy hiểm, dòng lũ ổn định trở lại hướng chảy, mực nước giảm dần nên bản làng không bị nhấn chìm.

Anh Lương Văn Ủn kể, đây không phải là lần đầu bản Na Ngân hứng chịu lũ ống, lũ quét. Năm 2015, một vụ sạt lở núi lớn xảy ra tại khe Phả Lươn, cách bản khoảng 300m, đã chặn dòng chảy ở thượng nguồn suối Nậm Ngân. Một lượng lớn đất, đá và cây rừng đổ xuống đã tạo thành đập dâng, khiến nước thượng nguồn dồn lại, dâng cao thêm nhiều mét. Khi đập bị vỡ, dòng nước ồ ạt tràn xuống, gây nên trận lũ quét dữ dội, làm ngập điểm trường Tiểu học Nga My đang xây dựng và cuốn trôi nhiều tài sản, vật dụng của người dân trong bản.

Lần này, khi lũ bắt đầu đổ về, Trưởng bản và Bí thư Chi bộ đều vắng mặt tại địa bàn. Thương dân, lo sợ điều không may có thể xảy ra, anh Ủn đã cố gắng làm tất cả trong khả năng để giúp dân sơ tán. Anh kể, trong quá trình vận động, kêu gọi, có người không tin, thậm chí phản đối, nói nặng lời xúc phạm. Nhưng với sự quyết đoán và trách nhiệm, anh vẫn kiên trì thuyết phục, thậm chí “ép” phải di dời bằng được. Khó khăn, vất vả nhất là trường hợp phải di chuyển bà Lương Thị Tiên, 70 tuổi, bị ốm nằm liệt giường từ nhiều ngày qua xuống khỏi nhà sàn và chuyển đến nhà cao hơn trong bản.

Theo các anh Kha Văn Luận, Lương Văn Nghiệp và nhiều người dân trong bản, nếu người dân không di chuyển đến nơi cao, an toàn trước khi sạt lở núi thì hậu quả hôm đó có thể vô cùng thảm khốc. Rất may anh Lương Văn Ủn đã quyết liệt kêu gọi mọi người di dời và chuyển đồ đạc kịp thời. Dân bản biết ơn và cảm ơn anh ấy.

Sau trận lũ lịch sử, bản Na Ngân gánh chịu hậu quả rất nặng nề với 1 hộ có nhà bị lũ cuốn trôi, 4 hộ bị sạt lở vách ta-luy dương sau nhà; hơn 120 hộ dân bị mất trắng ao nuôi và ruộng lúa trong các khe; nhiều cầu gỗ bắc qua suối bị lũ cuốn trôi. Lũ ống, lũ quét đã làm lưu vực suối Nậm Ngân chảy qua bản sạt lở nghiêm trọng và biến dạng hoàn toàn. Bản làng bị cô lập gần 10 ngày.

“Người dân đi kê khai thiệt hại, ai cũng khóc vì tiếc của. Vụ lúa này gần như mất trắng”, anh Lương Văn Ủn ngậm ngùi chia sẻ, ánh mắt vẫn còn đượm buồn sau những ngày dốc sức cứu người, cứu bản.

Ngay sau khi lũ dữ đi qua, anh Lương Văn Ủn thường có mặt tại điểm cầu gỗ bị lũ cuốn trôi ở trong bản để hỗ trợ giúp dân khiêng xe máy qua suối; nhiều lần gọi người dân đi cùng để khảo sát, nắm tình hình nguy cơ sạt lở tại các sườn đồi, ngọn núi, các khe Phả Lươn, khe Sủng, khu vực xung quanh bản và dọc thượng nguồn Nậm Ngân để báo cáo UBND xã chủ động có phương án xử lý, bảo đảm an toàn cho dân bản.

Ông Lương Tuấn Dũng, Phó Chủ tịch UBND xã Nga My (tỉnh Nghệ An) cho biết: Anh Lương Văn Ủn, Phó Trưởng bản Na Ngân, là người nhiệt tình, trách nhiệm và luôn gương mẫu trong công việc. Trong đợt lũ lịch sử vừa qua, hành động kịp thời của anh Ủn đã góp phần bảo đảm an toàn tính mạng và tài sản của người dân bản. Những việc làm của anh rất đáng được biểu dương, là tấm gương sáng trong công tác phòng, chống thiên tai tại địa phương, ông Dũng nhấn mạnh.

UBND xã Nga My đang hoàn tất báo cáo công tác phòng, chống thiên tai; đồng thời xem xét khen thưởng đột xuất và biểu dương các cá nhân có thành tích xuất sắc trong đợt mưa lũ vừa qua./.