tại Bảo tàng Quảng Nam.
Người Xê đăng luôn viện vào các lễ thức tín ngưỡng dân gian để cầu mong các thần linh, ma tốt, ông bà tổ tiên phù hộ mùa màng được tươi tốt, che chở cho cuộc sống được yên lành, no đủ, mọi người sống hòa thuận đoàn kết...
Biểu tượng thiêng liêng
Người Xê đăng quan niệm, cây gạo là hình ảnh tượng trưng cho quê hương xưa của tổ tiên người Xê đăng, nên khi lập làng mới họ thường mang cây gạo để trồng. Người Xê đăng tin rằng, ở nơi họ sống luôn có thần linh trú ngụ, một cây gạo tượng trưng cho sự trường sinh bất tử, cột lễ đâm trâu của họ lại thường là cây gạo. Ngày nay, chúng ta có dịp đến làng của người Xê đăng, nếu nhìn thấy có nhiều cây gạo to thì tin chắc rằng tổ tiên, ông cha người Xê đăng đã cư trú lâu đời. Phía ngoài làng là những kho thóc của từng gia đình và luôn được bảo vệ bằng hàng rào khép kín từ cây lồ ô, cây gỗ có lối ra vào. Trước cổng làng của người Xê đăng bao giờ cũng được họ đặt một cặp tượng cổng làng dáng hình nộm người (theo tiếng Xê đăng họ gọi là tiên lây).
Ông Hồ Văn Reo, 68 tuổi, dân tộc Xê đăng hiện ở tại làng Lùng Lãi (thôn 2), xã Trà Nam, huyện Nam Trà My (Quảng Nam) - nguyên Trưởng Ban Dân tộc và Miền núi tỉnh Quảng Nam cho biết: Người Xê đăng từ bao đời nay luôn tin vào các đấng siêu nhiên, thần linh để cầu mong có sự phù hộ và chở che cho cuộc sống của họ luôn được yên lành, hạnh phúc, mùa màng tươi tốt. Tượng cổng làng như để xua đuổi những ma xấu về làng gây nhũng nhiễu cho người dân và đến nay người Xê đăng luôn xem tượng cổng làng là một biểu tượng thiêng liêng và nó đã ăn sâu vào tiềm thức trong đời sống của bao thế hệ người Xê đăng.
Nghệ thuật điêu khắc độc đáo
Năm 2005, lần đầu tiên đặt chân đến làng Măng Tó (thôn 2), xã Trà Cang, huyện Nam Trà My (Quảng Nam), khi vừa bước đến cổng làng chúng tôi đã rất bất ngờ khi đón chúng tôi là hai pho tượng được tạc rất đơn sơ dáng hình nộm người vẻ như đe dọa. Tượng được làm từ một thân cây rừng mọc rất nhiều ở vùng người Xê đăng, thể hiện một nhân vật không có chân, đôi tay được làm bằng tre gắn vào thân cây dớn. Gương mặt những pho tượng khá dữ tợn, mắt trợn tròn, miệng nhe răng, những chiếc răng được lấy từ bộ răng của con chó gắn vào miệng nhân vật lởm chởm, một tay cầm gươm, một tay cầm chiếc khiên tre gây ấn tượng mạnh, đó là những tác phẩm nghệ thuật do chính tay người dân trong làng thể hiện.
Tò mò về sự có mặt của loại hình nghệ thuật điêu khắc độc đáo này ở vùng Xê đăng, chúng tôi đã tìm đến nhà ông Hồ Văn Thập, 53 tuổi - một già làng còn rất trẻ ở làng Măng Tó, ông không chỉ là nghệ nhân tài hoa về chế tác các nhạc cụ truyền thống mà còn giỏi về điêu khắc thể hiện những tượng cổng làng độc đáo của người Xê đăng và hai tượng cổng làng mà chúng tôi gặp lại là do chính ông Thập tạo nên.
Chỉ bằng con dao nhọn và chiếc mác, những thân cây dớn (thuộc họ dương xỉ) đã được tự tay ông Thập vào rừng chặt đem về rồi đẽo gọt thành hai tác phẩm nghệ thuật (hiện hai tượng cổng làng này đang được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Quảng Nam). Với những nhát gọt chính xác, dứt khoát, không chi tiết cầu kỳ làm cho tượng cổng làng mang tính biểu tượng cao.
Theo ông Thập, tượng cổng làng được xem như một vị thần bảo vệ làng, chống lại các thế lực tà ma quấy nhiễu dân làng mà còn biểu tượng cho sức mạnh của làng. Người làng khác khi đến làng Xê đăng thấy làng có tượng cổng làng họ rất kính nể và mến phục. Hàng năm, vào mùa xuân người Xê đăng có tục sửa chữa và làm lễ cúng máng nước, cùng thời gian này mỗi làng Xê đăng giết một con chó lấy máu đổ vào nguồn nước tại bến nước của làng để lấy nước đó đem về chế biến để làm mâm lễ cúng thần làng. Người Xê đăng quan niệm: con chó là con vật gắn bó và giúp người Xê đăng trong việc bảo vệ nhà, báo hiệu có sự xâm nhập từ bên ngoài vào làng nên trong khi thực hiện nghi lễ cúng thần làng, máu của con chó được già làng lấy bôi vào tượng cổng làng. Riêng bộ răng của con chó, sau khi thực hiện xong nghi lễ cũng được họ cắm xuống đất ngay chỗ đặt tượng cổng làng.
Với người Xê đăng, những vị thần linh trong đó có tượng cổng làng được họ xem như một vị thần bảo vệ làng từ lâu nó đã chi phối đời sống của con người và cả quan niệm sống của cộng đồng từ ngàn xưa. Và tượng cổng làng luôn mãi là hình ảnh in đậm dấu ấn và trường tồn trong tâm thức của cộng đồng dân tộc Xê đăng nơi đây.
Người Xê đăng quan niệm, cây gạo là hình ảnh tượng trưng cho quê hương xưa của tổ tiên người Xê đăng, nên khi lập làng mới họ thường mang cây gạo để trồng. Người Xê đăng tin rằng, ở nơi họ sống luôn có thần linh trú ngụ, một cây gạo tượng trưng cho sự trường sinh bất tử, cột lễ đâm trâu của họ lại thường là cây gạo. Ngày nay, chúng ta có dịp đến làng của người Xê đăng, nếu nhìn thấy có nhiều cây gạo to thì tin chắc rằng tổ tiên, ông cha người Xê đăng đã cư trú lâu đời. Phía ngoài làng là những kho thóc của từng gia đình và luôn được bảo vệ bằng hàng rào khép kín từ cây lồ ô, cây gỗ có lối ra vào. Trước cổng làng của người Xê đăng bao giờ cũng được họ đặt một cặp tượng cổng làng dáng hình nộm người (theo tiếng Xê đăng họ gọi là tiên lây).
Ông Hồ Văn Reo, 68 tuổi, dân tộc Xê đăng hiện ở tại làng Lùng Lãi (thôn 2), xã Trà Nam, huyện Nam Trà My (Quảng Nam) - nguyên Trưởng Ban Dân tộc và Miền núi tỉnh Quảng Nam cho biết: Người Xê đăng từ bao đời nay luôn tin vào các đấng siêu nhiên, thần linh để cầu mong có sự phù hộ và chở che cho cuộc sống của họ luôn được yên lành, hạnh phúc, mùa màng tươi tốt. Tượng cổng làng như để xua đuổi những ma xấu về làng gây nhũng nhiễu cho người dân và đến nay người Xê đăng luôn xem tượng cổng làng là một biểu tượng thiêng liêng và nó đã ăn sâu vào tiềm thức trong đời sống của bao thế hệ người Xê đăng.
Nghệ thuật điêu khắc độc đáo
Năm 2005, lần đầu tiên đặt chân đến làng Măng Tó (thôn 2), xã Trà Cang, huyện Nam Trà My (Quảng Nam), khi vừa bước đến cổng làng chúng tôi đã rất bất ngờ khi đón chúng tôi là hai pho tượng được tạc rất đơn sơ dáng hình nộm người vẻ như đe dọa. Tượng được làm từ một thân cây rừng mọc rất nhiều ở vùng người Xê đăng, thể hiện một nhân vật không có chân, đôi tay được làm bằng tre gắn vào thân cây dớn. Gương mặt những pho tượng khá dữ tợn, mắt trợn tròn, miệng nhe răng, những chiếc răng được lấy từ bộ răng của con chó gắn vào miệng nhân vật lởm chởm, một tay cầm gươm, một tay cầm chiếc khiên tre gây ấn tượng mạnh, đó là những tác phẩm nghệ thuật do chính tay người dân trong làng thể hiện.
Tò mò về sự có mặt của loại hình nghệ thuật điêu khắc độc đáo này ở vùng Xê đăng, chúng tôi đã tìm đến nhà ông Hồ Văn Thập, 53 tuổi - một già làng còn rất trẻ ở làng Măng Tó, ông không chỉ là nghệ nhân tài hoa về chế tác các nhạc cụ truyền thống mà còn giỏi về điêu khắc thể hiện những tượng cổng làng độc đáo của người Xê đăng và hai tượng cổng làng mà chúng tôi gặp lại là do chính ông Thập tạo nên.
Chỉ bằng con dao nhọn và chiếc mác, những thân cây dớn (thuộc họ dương xỉ) đã được tự tay ông Thập vào rừng chặt đem về rồi đẽo gọt thành hai tác phẩm nghệ thuật (hiện hai tượng cổng làng này đang được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Quảng Nam). Với những nhát gọt chính xác, dứt khoát, không chi tiết cầu kỳ làm cho tượng cổng làng mang tính biểu tượng cao.
Theo ông Thập, tượng cổng làng được xem như một vị thần bảo vệ làng, chống lại các thế lực tà ma quấy nhiễu dân làng mà còn biểu tượng cho sức mạnh của làng. Người làng khác khi đến làng Xê đăng thấy làng có tượng cổng làng họ rất kính nể và mến phục. Hàng năm, vào mùa xuân người Xê đăng có tục sửa chữa và làm lễ cúng máng nước, cùng thời gian này mỗi làng Xê đăng giết một con chó lấy máu đổ vào nguồn nước tại bến nước của làng để lấy nước đó đem về chế biến để làm mâm lễ cúng thần làng. Người Xê đăng quan niệm: con chó là con vật gắn bó và giúp người Xê đăng trong việc bảo vệ nhà, báo hiệu có sự xâm nhập từ bên ngoài vào làng nên trong khi thực hiện nghi lễ cúng thần làng, máu của con chó được già làng lấy bôi vào tượng cổng làng. Riêng bộ răng của con chó, sau khi thực hiện xong nghi lễ cũng được họ cắm xuống đất ngay chỗ đặt tượng cổng làng.
Với người Xê đăng, những vị thần linh trong đó có tượng cổng làng được họ xem như một vị thần bảo vệ làng từ lâu nó đã chi phối đời sống của con người và cả quan niệm sống của cộng đồng từ ngàn xưa. Và tượng cổng làng luôn mãi là hình ảnh in đậm dấu ấn và trường tồn trong tâm thức của cộng đồng dân tộc Xê đăng nơi đây.
Theo Langvietonline.vn
