Sau khi hợp nhất 3 tỉnh Phú Thọ, Hòa Bình và Vĩnh Phúc, tỉnh Phú Thọ hiện có 33 dân tộc cùng sinh sống tại 148 xã, phường. Sự đa dạng về cộng đồng dân cư tạo nên không gian văn hóa phong phú, với nhiều giá trị truyền thống, phong tục, tập quán và lễ hội đặc sắc được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Đây là nguồn lực quan trọng để bảo tồn bản sắc, đồng thời mở ra tiềm năng phát triển du lịch, dịch vụ, tạo sinh kế, nâng cao thu nhập và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
Nền móng văn hóa truyền thống lâu đời'
Là vùng đất cội nguồn dân tộc, Phú Thọ có truyền thống lịch sử, văn hóa lâu đời. Bên cạnh những giá trị đặc sắc của vùng Đất Tổ, không gian văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số góp phần tạo nên chiều sâu và sự phong phú cho đời sống văn hóa địa phương. Toàn tỉnh hiện có gần 2.000 di sản văn hóa phi vật thể, trong đó 41 di sản được ghi danh cấp quốc gia và 5 di sản được UNESCO công nhận. Đáng chú ý, hơn 60% số di sản thuộc các cộng đồng dân tộc thiểu số đang được gìn giữ, thể hiện qua tiếng nói, chữ viết, dân ca, dân vũ, nghi lễ, lễ hội, nghề truyền thống, ẩm thực và những tập quán ứng xử trong đời sống.
Thời gian qua, công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số được tỉnh Phú Thọ quan tâm. Công tác kiểm kê, sưu tầm, tư liệu hóa di sản được chú trọng, nhất là những giá trị có nguy cơ mai một. Qua đó, đã điều tra, khảo sát, nhận diện nhiều di sản văn hóa tiêu biểu của các dân tộc Mường, Dao, Cao Lan, Mông... Từ đó, nghiên cứu giải pháp bảo tồn phù hợp với đặc điểm từng cộng đồng.
Nhiều lễ hội, loại hình nghệ thuật dân gian từng đứng trước nguy cơ mai một được phục dựng, duy trì và từng bước đưa trở lại đời sống cộng đồng. Tiêu biểu như: Hát Rang, Hát Ví, Mỡi Mường ở Tân Sơn; Lễ hội Khai hạ của dân tộc Mường; Lễ hội Xên Mường của người Thái ở Mai Châu; Lễ hội cấp sắc của người Dao ở Đà Bắc, Kim Bôi; Lễ hội Gầu Tào của người Mông cùng nhiều lễ hội truyền thống khác.
Chủ tịch UBND xã Mường Bi, Lê Chí Huyên cho biết, mỗi lễ hội, điệu hát, tiếng chiêng không chỉ là hoạt động văn hóa mà còn là không gian để cộng đồng gặp gỡ, tưởng nhớ nguồn cội, chia sẻ niềm vui và trao truyền những chuẩn mực ứng xử, đạo lý tốt đẹp. Việc duy trì thực hành văn hóa trong đời sống góp phần làm cho bản sắc dân tộc tiếp tục được trao truyền và phát huy.
Phó Trưởng phòng Văn hóa, xã hội xã Mai Châu cho biết, bảo tồn văn hóa dân tộc không chỉ là gìn giữ phong tục, tập quán, lễ hội mà còn phải đưa các giá trị truyền thống vào đời sống. Đồng thời, chú trọng truyền dạy văn hóa cho thế hệ trẻ, duy trì các đội văn nghệ, nghề truyền thống, đồng thời gắn bảo tồn bản sắc với phát triển du lịch, tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân.
Hiện tỉnh Phú Thọ đang từng bước xây dựng lực lượng hạt nhân văn hóa tại cơ sở, tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp nhận, thực hành và phát huy những giá trị truyền thống. Nhiều câu lạc bộ văn hóa dân gian, đội văn nghệ truyền thống được thành lập, duy trì tại các thôn, bản, trở thành không gian sinh hoạt cộng đồng.
Tạo động lực phát triển bền vững
Tháp Bình Sơn, chùa Vĩnh Khánh là một trong những di sản độc đáo và tiêu biểu nhất của vùng đất Tổ Phú Thọ. Ảnh: Hoàng Hùng/TTXVN
Trong quá trình phát triển, bảo tồn văn hóa không thể tách rời xây dựng nếp sống văn minh, từng bước loại bỏ những hủ tục, đồng thời giữ gìn và phát huy các tập tục tốt đẹp. Đây là hướng đi được Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Phú Thọ quan tâm thông qua Liên hoan các mô hình sáng tạo tiêu biểu trong truyền thông với chủ đề “Phát huy tập tục văn hóa tốt đẹp của đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh”.
Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Phú Thọ Khà Thị Luận, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc cần đi đôi với từng bước loại bỏ hủ tục, phát huy những tập tục tốt đẹp trong nhịp sống hiện đại. Trong quá trình này, phụ nữ dân tộc thiểu số có vai trò quan trọng, vừa là người lưu giữ tiếng nói, trang phục, nghề truyền thống, phong tục gia đình, vừa trực tiếp nuôi dưỡng, giáo dục thế hệ trẻ.
Cùng với phụ nữ, người có uy tín, già làng, trưởng bản, nghệ nhân và cán bộ cơ sở cũng là những nhân tố quan trọng trong vận động cộng đồng. Với sự am hiểu phong tục, gần gũi với người dân và có tiếng nói trong cộng đồng, lực lượng này góp phần tuyên truyền, vận động xây dựng nếp sống văn minh, gia đình tiến bộ, hạn chế những tập quán gây lãng phí, ảnh hưởng đến sức khỏe, môi trường và cơ hội phát triển.
Từ nội lực văn hóa, đồng bào dân tộc thiểu số từng bước hình thành các sản phẩm du lịch đặc trưng dựa trên ẩm thực, trang phục, nghề thủ công, nghệ thuật dân gian và các hoạt động trải nghiệm. Những sản phẩm như thổ cẩm, trang phục truyền thống, đồ thủ công hay làn điệu dân gian, khi được đặt trong không gian du lịch phù hợp, không chỉ góp phần quảng bá văn hóa mà còn tạo việc làm tại chỗ, nâng cao thu nhập cho người dân.
Đây cũng là hướng đi để bảo tồn văn hóa trở thành nhu cầu tự thân của cộng đồng. Khi người dân nhận thấy nghề truyền thống, làn điệu dân ca, món ăn bản địa có thể tạo ra giá trị kinh tế, họ sẽ có thêm động lực gìn giữ. Khi du khách tìm đến để trải nghiệm, cộng đồng càng có thêm niềm tự hào và ý thức bảo vệ những giá trị văn hóa của mình.
Tuy nhiên, khai thác văn hóa để phát triển du lịch cần bảo đảm tính chân thực, tôn trọng chủ thể và tránh thương mại hóa quá mức. Các sản phẩm văn hóa phải được xây dựng trên cơ sở hiểu đúng giá trị, có sự tham gia của cộng đồng và mang lại lợi ích thiết thực cho người dân. Cùng với đó, cần chú trọng đào tạo kỹ năng làm du lịch, quảng bá sản phẩm, bảo vệ môi trường và giữ gìn cảnh quan làng, bản.
Để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực phát triển, tỉnh cần tiếp tục kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa truyền thống và hiện đại; phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng; đẩy mạnh truyền dạy cho thế hệ trẻ; tăng cường số hóa, quảng bá di sản trên nền tảng công nghệ; xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, đồng thời tuyên truyền để người dân nhận diện rõ những giá trị cần gìn giữ và những hủ tục cần thay đổi. Đây là nguồn lực quan trọng để tỉnh Phú Thọ phát triển du lịch, dịch vụ, công nghiệp văn hóa, đồng thời tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân. Việc bảo tồn gắn với khai thác giá trị di sản, xây dựng sản phẩm du lịch đặc trưng, quảng bá văn hóa và đẩy mạnh chuyển đổi số sẽ góp phần đưa văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội bền vững./.
