Mường Lay là thị xã nhỏ miền núi thuộc tỉnh Điện Biên, nằm yên bình bên lòng hồ thủy điện Sơn La. Đây không chỉ là nơi sinh sống của cộng đồng người Thái trắng qua hàng trăm năm mà còn là vùng đất thấm đẫm nét đẹp văn hóa. Với những di sản độc đáo như múa xòe, đàn tính tẩu... Mường Lay được ví như một bảo tàng sống, lưu giữ trọn vẹn giá trị truyền thống của dân tộc Thái giữa đại ngàn Tây Bắc.
Hàng tuần, hơn 60 thành viên Câu lạc bộ Văn hóa Thái tại thị xã Mường Lay lại cùng nhau tập luyện các điệu múa xòe cổ. Họ là những người cao tuổi với mái tóc đã bạc màu thế nhưng trong từng bước chân và động tác múa vẫn toát lên sự dẻo dai, nhịp nhàng. Với họ, múa xòe không chỉ là thú vui để rèn luyện sức khỏe mà còn là tấm gương về giữ lửa di sản cho thế hệ con cháu.
Những điệu múa xòe cổ vẫn đang được chính những hội viên cao tuổi của Câu lạc bộ cần mẫn sưu tầm và lưu giữ qua nhiều năm tháng. Dù đa số họ không được đào tạo chuyên sâu hay am hiểu về âm nhạc, nghệ thuật nhưng với tình yêu văn hóa, họ đã miệt mài tìm tòi, khôi phục những điệu múa quý giá như, múa nón, múa khăn... Đó không chỉ là nỗ lực bảo tồn mà còn là một cách kể lại câu chuyện về hồn cốt của dân tộc mình.
Ông Lò Minh Triều, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Văn hóa Thái thị xã Mường Lay chia sẻ, dù tuổi đã cao, chân tay không còn linh hoạt như thời trẻ nhưng các thành viên đến với nhau bằng lòng nhiệt thành và đam mê. Trước hết, đó còn là mong muốn duy trì, bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc để truyền lại cho thế hệ sau. Khi lớp trẻ nhìn thấy những giá trị truyền thống này, các bạn sẽ có trách nhiệm duy trì, giữ gìn bản sắc của dân tộc mình để văn hóa không bị mai một.
Các điệu múa xòe của người Thái nơi đây luôn được thực hiện dưới giai điệu mộc mạc của đàn tính tẩu. Sự mộc mạc, gần gũi của âm nhạc từ đàn tính, cùng bước chân nhịp nhàng của điệu múa đã hòa quyện tạo thành di sản riêng có của người Thái ở Tây Bắc suốt bao đời nay. Đó cũng chính là điệu múa xòe cổ mà những người cao tuổi ở Mường Lay khát khao gìn giữ. Đồng thời, nỗ lực truyền dạy cho những thành viên trẻ tuổi của Câu lạc bộ.
Là người trẻ tuổi, chị Lò Thị Huyền Giang được ông bà truyền dạy lại những điệu múa xòe truyền thống. Ban đầu chị cũng không đam mê với điệu múa này nhưng dần dần, chị cảm thấy những điệu xòe hay tiếng đàn tính tẩu rất tuyệt, mang hồn cốt của dân tộc Thái. Từ đó, chị tích cực học hỏi từ ông bà, cha mẹ và nghệ nhân ở trong bản, truyền đạt lại cho các bạn trẻ có chung đam mê, sở thích về văn hóa dân tộc.
Không ai biết đàn tính có từ bao giờ, chỉ biết rằng, mỗi khi âm nhạc của đàn tính vang lên như lời mời gọi, nâng bước những vòng múa xòe thêm uyển chuyển. Ở Mường Lay, chỉ còn lại ít nghệ nhân lớn tuổi biết chế tác đàn tính. Trong đó, có nghệ nhân Phòng Văn Quán năm nay đã hơn 80 tuổi. Yêu cây đàn tính, điệu múa xòe, ông đã dành nửa đời mình để tự mày mò và gắn bó với công việc làm đàn tính.
Ông Phòng Văn Quán cho biết, ngoài biểu diễn, ông còn đam mê chế tác đàn tính, gỗ của cây đàn tính được ông chọn từ gỗ cây tim - pết trong rừng, quả bầu cũng do chính tay ông trồng ở trong vườn để làm bầu đàn. Thời gian đầu học chế tác đàn, những cây đàn do ông làm ra chưa đẹp, chưa tỉ mỉ nhưng dần ông quen tay hơn, chế tác đàn đẹp hơn, tiếng đàn nghe giòn và đanh hơn.
Theo ông Quàng Văn Sinh, Trưởng phòng Văn hóa - Thông tin thị xã Mường Lay, những năm qua, ngành Văn hóa tích cực tham mưu cho UBND thị xã về bảo tồn, gìn giữ và phát huy nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Thái ở Mường Lay như, điệu xòe Thái cổ, điệu múa cổ cũng như trang phục truyền thống của người Thái.
Chính quyền địa phương, cơ quan chuyên môn tích cực tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức của nhân dân trong bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể của các dân tộc trên địa bàn; hỗ trợ, tạo điều kiện cho các Câu lạc bộ, nghệ nhân trao truyền, hướng dẫn thực hành di sản trong cộng đồng cho thế hệ kế cận.
Từ năm 2015 đến nay, thị xã Mường Lay đã khôi phục và tổ chức thành công Lễ hội Đua thuyền đuôi én mỗi dịp đầu năm mới. Đua thuyền đuôi én là một trong những lễ hội truyền thống của người Thái gắn với đặc trưng sông nước. Lễ hội đã trở thành niềm tự hào đặc biệt của đồng bào Thái ở thị xã Mường Lay và cũng là sản phẩm du lịch đặc sắc của vùng sông nước Mường Lay mỗi dịp đầu năm mới.
Tiếng đàn tính và điệu xòe cổ đã cùng nhau kể những câu chuyện bất tận về văn hóa và tâm hồn người Thái trắng ở Mường Lay. Bằng sự tận tâm của những nghệ nhân lớn tuổi và nhiệt huyết của lớp trẻ, những di sản ấy không chỉ sống mãi mà còn được lan tỏa như lời nhắc nhở rằng, văn hóa không chỉ để nhớ mà còn để sống, cùng bước tiếp với thời gian.
Xuân Tư
