Giá trị giáo dục độc đáo trong "Gia huấn ca nam" của người Khmer Nam Bộ

“Gia huấn ca nam” là tác phẩm thơ giáo huấn đặc sắc của người Khmer Nam Bộ, được truyền từ đời này sang đời khác để răn dạy nam giới về đạo lý, nhân cách và cách ứng xử trong gia đình, xã hội. Với ngôn ngữ giản dị, thể thơ truyền thống dễ thuộc, dễ nhớ, tác phẩm được dạy trong gia đình, chùa chiền và trường học. Không chỉ mang giá trị đạo đức, “Gia huấn ca nam” còn là nền tảng văn hóa giáo dục, đồng thời là kho tàng tri thức dân gian của cộng đồng người Khmer.

Achar Mai Dũng Trang, giáo viên Trường Bổ túc Văn hóa Pali Trung cấp Nam Bộ cho biết, bài thơ "Gia huấn ca nam" mang tính giáo huấn, truyền đạt lời dạy con trai về việc giữ gìn phẩm chất và đạo đức trong mọi hoàn cảnh.

Tác phẩm được sáng tác theo thể loại thơ Brahmakite, với thể thơ 5–6 chữ giàu nhạc điệu và cảm xúc, thường được ví như tiếng vọng trong trẻo của thần Brahma - một trong những thể thơ đặc sắc của văn học truyền thống Khmer.

Đặc biệt, Brahmakite có tới 12 giọng ngâm đặc trưng, được sử dụng linh hoạt theo từng cung bậc cảm xúc và bối cảnh nghi lễ. Trong đó, phổ biến nhất là giọng ngâm nhẹ nhàng, trầm lắng và mộc mạc, thể hiện sự kính cẩn xen lẫn nét trìu mến, tạo chiều sâu truyền cảm cho tác phẩm.

img-3334.jpg
Tập thơ Gia huấn Ca Nam được sáng tác theo thể loại Brahmakite (thể thơ 5-6 chữ), một thể thơ truyền thống phổ biến trong văn học dân gian Khmer. Ảnh: Sơn Hên

Trước kia, các thể loại Gia huấn ca nói chung và "Gia huấn ca nam" nói riêng, được ghi chép thủ công trên những chất liệu truyền thống như sách vàng, lá buông - vốn mang đậm tính linh thiêng và giá trị văn hóa của người Khmer. Theo thời gian, tác phẩm dần được sao chép, in ấn trong sách vở và ngày nay còn được bảo tồn trên các hệ thống số hiện đại. Ở nhiều địa phương, "Gia huấn ca nam" vẫn được lưu giữ trong các ngôi chùa như một nguồn tư liệu quý báu, phục vụ cho việc nghiên cứu, giảng dạy và tìm hiểu văn hóa truyền thống.

Về nội dung, "Gia huấn ca nam" chủ yếu chuyển tải những lời răn dạy của người xưa đến các chàng trai Khmer, trước hết phải hiếu thảo với cha mẹ, biết ơn công lao sinh thành, dưỡng dục và luôn thể hiện sự vâng lời, chăm sóc. Khi lập gia đình, người chồng cần sống chung thủy, yêu thương vợ, tránh hành vi vũ phu, cư xử đúng mực. Trong vai trò làm cha, phải là tấm gương cho các con, dạy con sống có đạo đức, biết lễ nghĩa và tôn trọng người khác.

img-3356.jpg
Nội dung của "Gia huấn ca nam" chủ yếu chuyển tải những lời răn dạy của người xưa dành cho các chàng trai Khmer. Ảnh: Sơn Hên

Bên cạnh đó, tác phẩm nhấn mạnh tinh thần trách nhiệm trong cuộc sống: Tiết kiệm, tích lũy tài sản, siêng năng lao động và duy trì sự hòa thuận, tôn trọng lẫn nhau trong gia đình. Trước khi ra khỏi nhà, nên thông báo với người thân để tạo sự yên tâm. Đồng thời, người đàn ông cần tránh xa các tệ nạn như cờ bạc, rượu chè và những mối quan hệ không lành mạnh nhằm xây dựng một cuộc sống bền vững, đạo đức và chuẩn mực.

"Gia huấn ca nam" là nét văn hóa truyền thống lâu đời của người Khmer, thường xuất hiện trong sinh hoạt gia đình, cộng đồng hoặc sau ngày lao động, người dân thường ngả lưng trên võng ngâm thơ để giải tỏa mệt nhọc. Với hàng chục câu thơ, thể loại này đòi hỏi người ngâm phải có trí nhớ tốt và biết chữ Khmer để học thuộc lòng. Do đó, nghệ nhân ngâm "Gia huấn ca nam" chủ yếu là người lớn tuổi.

img-0350.jpg
Trong lễ cưới của người Khmer, vị Achar thường dặn dò cô dâu chú rể về cuộc sống hôn nhân sau này, với lời lẽ được trích dẫn từ tập thơ Gia huấn ca. Ảnh: Sơn Hên

Trước sự phát triển của các phương tiện truyền thông, loại hình ngâm "Gia huấn ca nam" dần bị mai một. Những người học thuộc lòng đã lớn tuổi qua đời mà không có người kế thừa. Hiện nay, "Gia huấn ca nam" chỉ còn được giảng dạy tại một số chùa, trường học, trong đó có Trường Bổ túc Văn hóa Pali Trung cấp Nam Bộ (tỉnh Sóc Trăng cũ), đưa vào giảng dạy ở bậc trung học phổ thông, mỗi tuần có ba tiết, cùng các phân môn khác.

img-9521.jpg
Theo truyền thống, nam giới Khmer khi trưởng thành thường vào chùa xuất gia trong một khoảng thời gian nhất định, nhằm báo hiếu cha mẹ và bày tỏ lòng biết ơn đối với công lao sinh thành, dưỡng dục. Ảnh: Sơn Hên

Tác phẩm "Gia huấn ca nam" không chỉ có giá trị đạo đức, giáo dục mà còn phản ánh sâu sắc văn hóa, tín ngưỡng cùng quan niệm sống truyền thống của người Khmer. Đến nay, tác phẩm vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc nuôi dưỡng đạo đức và nhân cách cho thế hệ trẻ Khmer. Để bảo tồn và p.hát huy giá trị hơn nữa trong đời sống cộng đồng người Khmer Nam Bộ, cần có sự phối hợp chặt chẽ từ các cơ quan chức năng trong công tác sưu tầm, nghiên cứu, chú giải, biên soạn sách giáo khoa để đưa vào chương trình giảng dạy và chuyển ngữ./.

Bài: Danh Mến - Ảnh: Sơn Hên (Báo Tin tức và Dân tộc)

Có thể bạn quan tâm

Khám phá lễ hội đền Đôi Cô Cam Đường tại Lào Cai

Khám phá lễ hội đền Đôi Cô Cam Đường tại Lào Cai

Sáng 22/10, Lễ hội đền Đôi Cô Cam Đường năm 2026 với chủ đề “Đền Đôi Cô Cam Đường - Kết nối cội nguồn, dựng xây quê hương” do phường Cam Đường, tỉnh Lào Cai tổ chức đã chính thức được khai hội thu hút đông đảo du khách thập phương đến chiêm bái. Lễ hội là sự kiện văn hóa có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tinh thần của nhân dân địa phương, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, phát huy giá trị di tích, tăng cường sự gắn kết cộng đồng và quảng bá hình ảnh phường Cam Đường đến với du khách trong và ngoài tỉnh.

Gìn giữ nghệ thuật múa dân gian của người Cống

Gìn giữ nghệ thuật múa dân gian của người Cống

Gắn với lao động sản xuất, tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng, nghệ thuật múa dân gian của người Cống ở Điện Biên vừa lưu giữ những giá trị văn hóa đặc trưng, vừa phản ánh đời sống của một dân tộc rất ít người. Việc nghệ thuật múa của người Cống được đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể mở thêm cơ hội bảo tồn, trao truyền các điệu múa truyền thống, nhất là cho thế hệ trẻ.

Gìn giữ nét đẹp văn hóa Lễ Cơm mới đền Đông Cuông

Gìn giữ nét đẹp văn hóa Lễ Cơm mới đền Đông Cuông

Hằng năm, vào ngày Mão tháng Chín âm lịch, chính quyền và nhân dân xã Đông Cuông, tỉnh Lào Cai tổ chức Lễ hội Cơm mới đền Đông Cuông nhằm tổng kết một năm lao động, sản xuất, bày tỏ lòng tri ân với Mẫu Thượng Ngàn, các đấng thần linh và tổ tiên đã phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Năm 2026, ngày Đinh Mão (11/9 âm lịch), tức ngày 20/10 dương lịch là ngày chính lễ với nhiều nghi thức truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa của người Tày Khao.

Độc đáo lễ cúng hồn trâu của người Lự

Độc đáo lễ cúng hồn trâu của người Lự

Trong khuôn khổ Ngày hội Văn hóa dân tộc Lự năm 2026 với chủ đề “Sắc màu văn hóa dân tộc Lự”, UBND xã Khun Há (Lai Châu) tổ chức tái hiện lễ hội Sú Khon Khoài, với điểm nhấn là nghi thức cúng hồn trâu.

Khai mạc Lễ hội Mường Lò năm 2026

Khai mạc Lễ hội Mường Lò năm 2026

Tối 16/10, tại tỉnh Lào Cai, Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026 với chủ đề “Tinh hoa Xòe Thái - Sắc màu Tây Bắc” được khai mạc, với điểm nhấn là màn biểu diễn đại Xòe có sự góp mặt của 2.026 người.

Để bản sắc trở thành sức hút của điểm đến

Để bản sắc trở thành sức hút của điểm đến

Từ những sản phẩm dệt lanh qua đôi bàn tay phụ nữ dân tộc Mông, xã Lùng Tám (tỉnh Tuyên Quang) đang tìm hướng kết nối nghề truyền thống với hoạt động trải nghiệm, giới thiệu văn hóa và tiêu thụ sản phẩm.

Đồi Cổ Thạch: Dấu tích xưa giữa miền biển bình yên

Đồi Cổ Thạch: Dấu tích xưa giữa miền biển bình yên

Nằm ở thôn Phú Hạnh, xã Tuy An Đông, tỉnh Đắk Lắk, đồi Cổ Thạch thu hút du khách bởi cảnh quan núi biển giao hòa, con đường đá được người dân truyền lại là có từ hàng trăm năm trước cùng rừng duối lâu năm.

Về 'Ta lêu' nghe tâm tình người H’rê

Về 'Ta lêu' nghe tâm tình người H’rê

Giữa núi rừng Ba Vì, tỉnh Quảng Ngãi, một quán cà phê mang tên “Ta lêu” đang mở ra không gian giao lưu văn hóa độc đáo, nơi những làn điệu dân ca H’rê đến gần hơn với giới trẻ và du khách.

Văn hóa là sức mạnh mềm quốc gia trong kỷ nguyên mới

Văn hóa là sức mạnh mềm quốc gia trong kỷ nguyên mới

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã xác định phát triển nguồn lực con người và phát triển văn hóa được đặt trong nhóm nhiệm vụ trọng tâm, nhằm biến văn hóa thành nền tảng tỉnh thần, sức mạnh nội sinh và động lực to lớn cho phát triển nhanh, bền vững đất nước.

Bảo tồn, phát huy giá trị di sản gốm Chăm

Bảo tồn, phát huy giá trị di sản gốm Chăm

Ngày 29/11/2022, Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Sau gần 4 năm, vấn đề đặt ra không còn chỉ là quảng bá danh hiệu, mà là phải lượng hóa được sức sống thực sự của nghề, nhận diện những nguy cơ và chứng minh hiệu quả của các giải pháp bảo vệ.

Sẵn sàng cho Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò rực rỡ, văn minh

Sẵn sàng cho Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò rực rỡ, văn minh

Từ ngày 15 - 21/10, tại Nghĩa Lộ (tỉnh Lào Cai) sẽ diễn ra Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026. Đêm khai mạc vào tối 16/10 với chương trình nghệ thuật đặc sắc “Xòe Thái - Trọn một vòng yêu” được kỳ vọng là điểm nhấn hội tụ sắc màu Tây Bắc. 

Cao Bằng quảng bá làng nghề truyền thống tới du khách

Cao Bằng quảng bá làng nghề truyền thống tới du khách

Được tổ chức vào các ngày cuối tuần tại phố đi bộ Kim Đồng, Tuần trải nghiệm làng nghề truyền thống “Bàn tay người Cao Bằng” mang đến cho người dân và du khách cơ hội khám phá, trải nghiệm trực tiếp các nét văn hóa độc đáo cùng kỹ thuật chế tác thủ công tinh xảo.

Triển lãm 'Sắc màu văn hóa Chăm', trải nghiệm tour di sản tại Lâm Đồng

Triển lãm 'Sắc màu văn hóa Chăm', trải nghiệm tour di sản tại Lâm Đồng

Chào mừng Lễ hội Katê 2026, chuỗi hoạt động văn hóa dân gian Chăm vừa khai mạc ngày 11/10 tại Lâm Đồng với hơn 1.500 hiện vật gốc cùng các màn trình diễn nghề truyền thống. Đặc biệt, đây là lần đầu tiên địa phương đưa vào vận hành tour tham quan kết nối Đền thờ Pô Nít và làng gốm Bình Đức.

Bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Thái qua Lễ hội Kin Lẩu Khẩu Mẩu

Bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Thái qua Lễ hội Kin Lẩu Khẩu Mẩu

Ngày 11/10, Lễ hội Kin Lẩu Khẩu Mẩu năm 2026 được tổ chức tại xã Phong Thổ (tỉnh Lai Châu). Đây là hoạt động văn hóa truyền thống mang đậm bản sắc của đồng bào Thái, gắn với đời sống lao động sản xuất, nền văn minh lúa nước và những phong tục tốt đẹp được gìn giữ.