Mô hình quản lý, bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng dân cư trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi đã phát huy hiệu quả thiết thực. Mô hình này không chỉ nâng cao nhận thức của người dân trong công tác quản lý, phát triển rừng mà còn tạo sinh kế, tăng thu nhập cho đồng bào các dân tộc thiểu số, trở thành “cánh tay nối dài” đắc lực của lực lượng kiểm lâm.
“Lợi ích kép” từ những cánh rừng tự quản
Xã Thiện Tín hiện đang quản lý hơn 1.600 ha rừng nguyên sinh. Để bảo vệ diện tích rừng tự nhiên này, địa phương đã thành lập 7 tổ cộng đồng bảo vệ rừng. Điển hình như tại thôn Trường Lệ (quản lý 608 ha) và thôn Khánh Giang (quản lý 550 ha), các tổ luôn duy trì ổn định từ 10 đến 12 thành viên tham gia thường xuyên. Bên cạnh các thành viên nòng cốt, các tổ còn chủ động chia nhỏ và giao khoán lại cho các hộ gia đình trong thôn (mỗi hộ từ 1 - 3 ha) cùng tham gia bảo vệ và hưởng lợi, từ đó huy động được sức mạnh tổng hợp của toàn dân.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Thiện Tín Nguyễn Ngọc Sinh cho biết, nguồn kinh phí vận hành các tổ được trích từ nguồn chi trả dịch vụ môi trường rừng. Nhờ sự đồng lòng của bà con, nhận thức về vai trò của rừng cộng đồng đã thay đổi sâu sắc; người dân xem giữ rừng chính là bảo vệ nguồn sinh kế lâu dài của chính mình.
Tương tự, tại thôn Bùi Hui (xã Đặng Thùy Trâm), từ năm 2016, chính quyền địa phương và lực lượng kiểm lâm đã tích cực tuyên truyền, thực hiện chính sách giao khoán rừng cho cộng đồng.
Anh Phạm Văn Vung, Tổ trưởng Tổ cộng đồng bảo vệ rừng thôn Bùi Hui chia sẻ: “Trước đây, chính sách giao khoán thực hiện cho từng hộ riêng lẻ nên hiệu quả chưa đồng bộ. Từ khi giao cho cộng đồng, 107 hộ dân Hrê ở tổ Bùi Hui đều tự nguyện tham gia. Bình quân mỗi năm, mỗi hộ có thêm thu nhập khoảng 10 triệu đồng từ nguồn lâm sản phụ dưới tán rừng như đót, mây, sa nhân... nên bà con rất yên tâm gắn bó, đồng lòng giữ rừng”.
Hiện nay, xã Đặng Thùy Trâm đang duy trì 8 tổ cộng đồng bảo vệ rừng với diện tích khoảng 1.400 ha, kinh phí được chi trả từ Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (theo Quyết định 1719/QĐ-TTg). Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Đặng Thùy Trâm Nguyễn Văn, nhờ địa phương thường xuyên tổ chức họp, trao đổi trực tuyến với các tổ để kịp thời tháo gỡ khó khăn, nhiều năm nay, trên địa bàn không xảy ra vụ phá rừng nghiêm trọng nào.
Giữ rừng bằng...công nghệ
Bên cạnh sức mạnh của lòng dân, việc ứng dụng công nghệ số như sử dụng thiết bị bay không người lái (Flycam), dữ liệu viễn thám và các phần mềm chuyên ngành đã giúp lực lượng kiểm lâm cũng như các tổ bảo vệ rừng nâng cao rõ rệt hiệu quả tuần tra, giám sát.
Kiểm lâm viên Lê Minh Hiền (Hạt Kiểm lâm khu vực IX, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Ngãi) cho biết, đơn vị hiện đang sử dụng phần mềm quản lý rừng QGIS kết hợp dữ liệu ảnh vệ tinh có bản quyền. Trung bình 5 ngày một lần, ảnh vệ tinh mới sẽ được cập nhật lên bản đồ không gian. Khi phát hiện các điểm nghi ngờ biến động hoặc mất rừng hiển thị trên hệ thống, lực lượng chức năng sẽ tập trung tổ chức kiểm tra ngay tại khu vực đó, không còn phải tuần tra dàn trải như trước.
Đón nhận sự thay đổi này, ông Cao Thanh Hà, Tổ trưởng Tổ bảo vệ rừng thôn Trường Lệ (xã Thiện Tín) phấn khởi chia sẻ: “Việc ứng dụng công nghệ vào công tác quản lý giúp nâng cao hiệu quả và tiết kiệm tối đa thời gian. Trước đây, các thành viên phải đi bộ đường rừng tìm kiếm rất vất vả, hiện nay nhờ phần mềm định vị và cảnh báo các điểm nghi ngờ, tổ bảo vệ rừng có thể tiếp cận mục tiêu một cách nhanh chóng, chính xác”.
Đồng thời, thiết bị Flycam cũng trở thành công cụ giám sát đắc lực, giúp tiếp cận các khu vực rừng sâu, vùng giáp ranh hoặc địa hình hiểm trở, khó tiếp cận trực tiếp.
Phó Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm khu vực XIV Huỳnh Tấn Tiến khẳng định, việc ứng dụng công nghệ số thu thập hình ảnh từ trên cao đã phục vụ thiết thực cho ngành lâm nghiệp, giúp khoanh vẽ, đo đếm diện tích và xử lý các nguy cơ xâm hại rừng một cách kịp thời, sát thực tế hơn.
Đánh giá về các mô hình trên, ông Trần Văn Cường, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm khu vực IX (Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Ngãi) khẳng định, việc giao rừng cho cộng đồng quản lý đã mang lại “lợi ích kép”, vừa giữ được màu xanh của rừng nguyên sinh, vừa tạo sinh kế bền vững cho người dân. Các tổ cộng đồng chính là những “mắt thần” giúp ngăn chặn, xử lý nhiều vụ vi phạm Luật Lâm nghiệp ngay từ ban đầu, đồng thời là lực lượng cơ động ứng phó nhanh, dập tắt các đám cháy rừng ngay khi mới phát sinh.
Sự chuyển biến rõ nét nhất là nhận thức của người dân đã thay đổi. Thay vì vào rừng khai thác gỗ làm nhà, đốt than như trước đây, người dân nay tích cực trồng và chăm sóc rừng. Điển hình từ năm 2020 đến nay, xã Thiện Tín đã trồng mới được khoảng 800 cây sao đen, bảo tồn tốt nhiều loài cây gỗ quý như: lim xanh, gõ, chò, sơn, ké... Tiền khoán bảo vệ rừng ngoài việc chi trả cho các thành viên trực tiếp tuần tra, còn được các tổ trích ra để phục vụ phúc lợi chung như sửa chữa nhà văn hóa, nâng cấp đường điện nông thôn.
Trong thời gian tới, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Ngãi sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với chính quyền các địa phương để hoàn thiện chính sách, đầu tư trang thiết bị công nghệ, đồng thời nhân rộng mô hình quản lý rừng dựa vào cộng đồng trên toàn địa bàn./.
