Trong không khí linh thiêng của Giỗ Tổ Hùng Vương, tỉnh Phú Thọ tổ chức chuỗi hoạt động trình diễn hát Xoan làng cổ, tạo điểm nhấn văn hóa đặc sắc phục vụ nhân dân và du khách thập phương; đồng thời tiếp tục khẳng định những nỗ lực bền bỉ trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa thế giới.Tái hiện đầy đủ các chặng Xoan truyền thống.
Theo Ban tổ chức Giỗ Tổ Hùng vương, bắt đầu từ ngày 22 - 26/4/2026 (tức mùng 6 - 10/3 âm lịch), tại các không gian di sản tiêu biểu như: Đình An Thái, đình Thét, miếu Lãi Lèn, đình Kim Đái và đình Hùng Lô, các phường Xoan gốc tổ chức biểu diễn phục vụ du khách về dự Lễ hội Đền Hùng. Những làn điệu Xoan cổ mượt mà, sâu lắng theo đúng lề lối cổ truyền sẽ tái hiện không gian văn hóa cội nguồn, đưa du khách trở về với chiều sâu tâm linh của vùng đất Tổ.
Đặc biệt, tại miếu Lãi Lèn - nơi được coi là phát tích của hát Xoan sẽ là trung tâm của hoạt động trình diễn. Không gian di sản tại đây được tái hiện gắn với Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, tạo sự kết nối chặt chẽ giữa nghệ thuật diễn xướng và đời sống tâm linh. Các hoạt động như: trống hội, trò chơi dân gian, giao lưu di sản và trải nghiệm hát Xoan “Mó cá” giúp du khách trực tiếp hòa mình vào không gian văn hóa truyền thống.
Song song với đó, tại đình Hùng Lô, các nghi lễ dâng hương, rước kiệu, đánh trống, gióng chuông tưởng niệm các vua Hùng được tổ chức trang nghiêm, tiếp nối bằng các chương trình giao lưu, trình diễn di sản hát Xoan phục vụ du khách; góp phần lan tỏa giá trị văn hóa trong cộng đồng.
Điểm nổi bật của chuỗi sự kiện là việc tái hiện đầy đủ các chặng Xoan truyền thống, từ hát thờ, hát nghi lễ đến hát hội. Các nghệ nhân, đào, kép Xoan trực tiếp biểu diễn, đảm bảo chuẩn mực về kỹ thuật và hình thức diễn xướng. Không dừng lại ở thưởng thức, du khách còn có cơ hội trải nghiệm thực hành như học hát, gõ phách, tìm hiểu lịch sử và giá trị của di sản. Đây là cách tiếp cận sinh động, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng trong gìn giữ di sản. Nghệ nhân Ưu tú Bùi Thị Hà (phường Xoan An Thái) chia sẻ: “Chúng tôi coi mỗi buổi biểu diễn không chỉ là phục vụ du khách mà còn là dịp để gìn giữ, trao truyền những làn điệu cổ. Dù bận rộn đến đâu, khi có lịch diễn là các thành viên đều có mặt đầy đủ. Bởi ai cũng ý thức được trách nhiệm của mình với di sản.”
Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch, Trùm phường Xoan An Thái cho biết, những năm qua, bà đã truyền dạy hát Xoan cho cộng đồng và nhiều nghệ nhân kế cận. Những làn điệu Xoan cổ như: Mó cá, Xin huê - Đố huê, Trống quân đón đào... được bà truyền dạy tỉ mỉ, sẽ được trình diễn phục vụ du khách dịp Giỗ Tổ năm nay, nhằm giữ nguyên bản sắc của di sản.
Theo bà Vũ Thị Thu Hằng, Phó Chủ tịch UBND phường Vân Phú, trong khuôn khổ Giỗ Tổ Hùng vương, xã sẽ tổ chức chương trình “Vân Phú - Điểm hẹn di sản” trong 2 ngày (24 và 25/4/2026) tại miếu Lãi Lèn và đình Hùng Lô. Hoạt động này không chỉ tôn vinh di sản hát Xoan mà còn tạo ra sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn, góp phần thu hút du khách về với cội nguồn. Đặc biệt, nhiều hoạt động trải nghiệm như học hát, gõ phách, tham gia trò chơi dân gian sẽ được tổ chức để du khách ‘chạm’ vào di sản, chứ không chỉ đứng ngoài quan sát. Cách tiếp cận này giúp nâng cao giá trị trải nghiệm, đồng thời tạo sinh kế cho cộng đồng địa phương.
Trên địa bàn phường Vân Phú hiện có các phường Xoan gốc Phù Đức, Kim Đới, Thét và An Thái. Trong đó, phường Xoan An Thái gắn với miếu Lãi Lèn - nơi được cho là phát tích của hát Xoan; phường Xoan Thét, Phù Đức, Kim Đới là các làng cổ có truyền thống truyền dạy hát Xoan qua nhiều thế hệ...
Phát tích từ thời đại Hùng Vương
Theo các nhà nghiên cứu, hát Xoan có từ thời đại Hùng Vương dựng nước, gắn liền với các truyền thuyết, phong tục thờ cúng tổ tiên của người Việt. Hát Xoan thường được biểu diễn tại các đình, đền thờ vua Hùng, thành hoàng làng, tạo nên không gian tâm linh linh thiêng. Các điệu hát Xoan mang đậm màu sắc nghi lễ, cầu mùa, tôn vinh các vị vua Hùng và cầu sức khỏe, may mắn cho dân làng.
Hầu hết các di tích thờ cúng Hùng Vương trên địa bàn tỉnh đều có nghi lễ hát Xoan hoặc liên quan đến nghi lễ hát Xoan. Theo thống kế, trên toàn lãnh thổ Việt Nam hiện có 1.417 địa điểm có di tích thờ cúng các vua Hùng và các nhân vật liên quan đến thời đại Hùng Vương. Riêng ở Phú Thọ (cũ) có 326 di tích, trong đó nhiều di tích tiêu biểu trên địa bàn có nghi lễ hát Xoan. Nhiều làng có đình, đền thờ Vua Hùng hằng năm cứ vào dịp mùng 10/3 âm lịch và một số dịp lễ vào mùa Xuân, người dân lại tổ chức lễ tế trang trọng, linh đình để tưởng nhớ công lao các vua Hùng và tổ chức hát Xoan.
Năm 2017, hát Xoan Phú Thọ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đánh dấu bước chuyển quan trọng từ bảo vệ khẩn cấp sang phát huy bền vững. Tỉnh đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm bảo tồn di sản, từ phục hồi không gian diễn xướng, tu bổ đình, miếu đến khôi phục các tập tục cổ như giữ cửa đình, kết nghĩa giữa các làng Xoan. Đặc biệt, tại bốn phường Xoan gốc gồm: An Thái, Phù Đức, Kim Đới và Thét, hoạt động truyền dạy được duy trì thường xuyên. Giai đoạn 2020 - 2025, toàn tỉnh đã tổ chức hàng chục lớp truyền dạy cho hàng trăm nghệ nhân và thế hệ kế cận, đảm bảo tính liên tục của di sản. Hiện nay, hát Xoan được thực hành thường xuyên với hơn 400 thành viên tại các phường Xoan gốc và lan tỏa mạnh mẽ thông qua 37 câu lạc bộ với hơn 1.250 thành viên. Đáng chú ý, việc đưa hát Xoan vào trường học đã trở thành hướng đi chiến lược. 100% giáo viên âm nhạc được tập huấn, góp phần đưa di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ thông qua các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm và hội diễn. Đây là nền tảng quan trọng để di sản “bén rễ” lâu dài trong cộng đồng.
Cùng với đó, công tác tuyên truyền, quảng bá được đẩy mạnh trên các phương tiện truyền thông và nền tảng số, giúp hát Xoan tiếp cận đông đảo công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Các liên hoan, hội diễn được tổ chức thường xuyên, tạo không gian giao lưu, nâng cao chất lượng thực hành di sản. Hiện nay, từ mái đình làng cổ đến sân khấu đương đại, hát Xoan không chỉ được bảo tồn mà còn đang “sống” mạnh mẽ trong đời sống xã hội. Trong nhịp trống hội rộn ràng mỗi mùa Giỗ Tổ, những câu hát Xoan lại được ngân vang, kết nối quá khứ với hiện tại, góp phần làm nên sức sống bền bỉ của văn hóa Đất Tổ.
Việc tổ chức trình diễn Hát Xoan trong dịp lễ hội không chỉ là hoạt động văn hóa đơn thuần, mà còn là minh chứng cho nỗ lực của Phú Thọ trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa thế giới; từ đó mỗi người con đất Việt, dù ở đâu cũng hướng về cội nguồn dân tộc./.
