Trước đây, nghề dệt của người Chăm rất phát triển với những sản phẩm thổ cẩm truyền thống nổi tiếng về chất lượng cũng như kỹ thuật thiết kế, trang trí hoa văn đẹp mắt. Hiện nay, những thợ dệt ở làng Chăm Mỹ Nghiệp vẫn còn giữ nguyên những kỹ thuật dệt thủ công truyền thống trong việc tạo hình hoa văn trực tiếp ngay trên khung dệt. Bên cạnh giá trị về mặt kinh tế, những sản phẩm dệt thổ cẩm với những hoa văn độc đáo còn mang nhiều ý nghĩa, triết lý về đời sống, phong tục tập quán, tôn giáo, tư duy mỹ thuật giúp cho các sản phẩm dệt thổ cẩm của người Chăm ở Ninh Thuận mang những nét đặc trưng, tiêu biểu.
Theo thống kê, hiện có gần 100 mẫu hoa văn đã được sưu tầm và đang được sử dụng phổ biến trong các sản phẩm dệt thủ công truyền thống. Qua tư duy và đôi bàn tay khéo léo của người thợ dệt, những sợi chỉ đủ màu sắc kết hợp lại tạo thành những biểu tượng hoa văn cách điệu như hình quả trám, hình rồng, voi, chim thú, hoa lá hay các họa tiết hình học đối xứng làm viền trang trí cho nhiều loại trang phục, dây đai, khăn choàng, khăn trải bàn, khăn trải giường, túi xách, tấm mền, thảm. Ngoài những mẫu hoa văn truyền thống, phổ biến mà các nghệ nhân đang lưu giữ và sản xuất được, những mẫu hoa văn đặc biệt chỉ dành cho các vị chức sắc, quý tộc trong đồng bào Chăm trước đây theo biến đổi của thời gian đang đứng trước nguy cơ bị mai một, thất truyền.
Từng có nhiều năm gắn bó, trăn trở với nghề dệt thổ cẩm truyền thống, ông Hàm Minh Thiệu - Giám đốc Hợp tác xã dịch vụ, sản xuất, kinh doanh dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp cho biết: Hiện nay, một số nghệ nhân trong làng đã cao tuổi và lần lượt ra đi mang theo những kỹ thuật tạo hình hoa văn cổ độc đáo, trong khi thế hệ trẻ chưa kịp kế thừa. Số lượng nghệ nhân biết các kỹ thuật tạo hình hoa văn cổ còn rất ít. Vì vậy, trong những năm qua, với mong muốn bảo tồn và phát triển nghề dệt thổ cẩm truyền thống, hợp tác xã cùng với các nghệ nhân, thợ dệt giỏi trong làng đã và đang khẩn trương sưu tầm, phục chế lại những mẫu hoa văn cổ mà ít người Chăm còn biết đến.
Để những mẫu hoa văn cổ không bị thất truyền, hàng năm vào các dịp lễ hội Katê của đồng bào, Hợp tác xã dịch vụ, sản xuất, kinh doanh dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp tổ chức các cuộc thi dệt thổ cẩm tìm thợ dệt giỏi nhằm phát hiện thêm các hoa văn cổ còn bảo lưu trong dân. Qua đó, tìm những thợ giỏi, nghệ nhân trẻ làm người hướng dẫn dạy nghề cho thế hệ trẻ, để tiếp nối cùng nhau gìn giữ những nét đẹp của nghề dệt thổ cẩm truyền thống. Hợp tác xã cùng với các nghệ nhân cũng đang tích cực sưu tầm các mẫu hoa văn cổ thông qua tư liệu hình ảnh, trang phục còn cất giữ ở các làng Chăm trong tỉnh, để nghiên cứu phục dựng lại các mẫu hoa văn đẹp, tinh xảo nhằm đưa vào sản xuất.
Trải qua hơn 40 năm làm nghề dệt, nghệ nhân Đạt Thị Nam (60 tuổi, làng dệt Mỹ Nghiệp, huyện Ninh Phước) bộc bạch: “Việc khôi phục lại những hoa văn cổ đòi hỏi nhiều công sức, có khi chúng tôi phải suy nghĩ nhiều đêm mới biết được cách làm vì những mẫu hoa văn có họa tiết phức tạp. Chẳng hạn như bắt chỉ để tạo hình con voi đòi hỏi người thợ dệt phải đếm hàng nghìn sợi chỉ để căn cho đúng khung, dệt đều tay, thoi đánh chặt, việc phối các màu phải trùng khớp. Tuy công việc có khó khăn nhưng chúng tôi vẫn đang cố gắng khôi phục lại nhiều mẫu hoa văn cổ xưa, truyền dạy lại kỹ thuật dệt cho con cháu nắm vững để tiếp nối nghề truyền thống của ông bà để lại”.
Với sự nỗ lực, kiên trì của những nghệ nhân, thợ dệt giỏi nhiều hoa văn cổ tinh xảo đã được phát hiện và khôi phục thành công, nhiều kỹ thuật mới đã được áp dụng để tạo hình hoa văn có cấu trúc phức tạp. Từ cuối năm 2017 đến nay, Hợp tác xã dịch vụ, sản xuất, kinh doanh dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp cùng với các nghệ nhân làng Chăm Mỹ Nghiệp đã sưu tầm, khôi phục thành công 8 mẫu hoa văn cổ để đưa vào sản xuất sản phẩm mới. Trong đó, sản phẩm khăn thổ cẩm trang trí mặt bàn được thiết kế từ hoa văn cổ mới phát hiện của Hợp tác xã dịch vụ, sản xuất, kinh doanh dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp đã đạt giải chứng nhận về sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu của tỉnh Ninh Thuận.
Bên cạnh việc phục dựng những hoa văn cổ để đưa vào sản xuất, Hợp tác xã dịch vụ, sản xuất, kinh doanh dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp đang nghiên cứu xây dựng các chương trình thuyết minh cho du khách khi tới tham quan, mua sắm các sản phẩm thổ cẩm truyền thống về ý nghĩa các hoa văn trên sản phẩm, giới thiệu các kỹ thuật dệt độc đáo đã tạo nên nét đặc trưng riêng cho sản phẩm thổ cẩm của làng dệt Mỹ Nghiệp. Đồng thời, nghiên cứu thêm nhiều sản phẩm mới với hoa văn đẹp, độc đáo để đáp ứng thị hiếu đa dạng của người tiêu dùng; sản phẩm thổ cẩm có đầu ra ổn định cũng chính là góp phần thiết thực vào việc bảo tồn và phát triển nghề dệt thổ cẩm truyền thống của đồng bào Chăm.
Nguyễn Thành
