Trong đời sống văn hóa của cộng đồng dân tộc Ơ Đu – một trong những dân tộc có dân số ít nhất Việt Nam, cư trú chủ yếu tại bản Văng Môn (xã Nga My, tỉnh Nghệ An) - nghi thức buộc chỉ cổ tay không chỉ là phong tục mà còn là biểu tượng sâu sắc của niềm tin tâm linh, sự gắn kết cộng đồng và quan niệm về con người trong vũ trụ.
Khi tiếng sấm đầu tiên trong năm rền vang trên đỉnh núi Pu Pá, là lúc người Ơ Đu bước vào nghi lễ quan trọng bậc nhất trong lễ tục vòng đời - Lễ đón tiếng sấm đầu năm. Lễ buộc chỉ cổ tay nằm trong hệ thống nghi thức của lễ đón tiếng sấm nhưng là điểm nhấn thiêng liêng, nơi hội tụ niềm tin, hy vọng. Từ người già đến trẻ nhỏ, tất cả đều hướng về nghi lễ này bằng niềm tin sâu sắc.
“Sợi chỉ buộc vía” - niềm tin đi qua nhiều thế hệ
Ông Lo Văn Cường, già làng, thầy mo của bản Văng Môn (xã Nga My, tỉnh Nghệ An) cho biết, trong tâm thức của đồng báo Ơ Đu, mỗi người đều có “vía”. Vía có thể rời khỏi cơ thể do sợ hãi, ốm đau hoặc những tác động vô hình từ thế giới xung quanh. Khi vía yếu hoặc bị “lạc”, con người sẽ trở nên mệt mỏi, bệnh tật, thậm chí gặp tai ương. Chính vì vậy, việc “giữ vía” trở thành nhu cầu thiết yếu trong đời sống tâm linh. Nghi thức buộc chỉ cổ tay ra đời từ niềm tin ấy. Sợi chỉ đen, được bện chắc chắn, tượng trưng cho sự bền vững, gắn kết và bảo vệ. Khi được buộc vào cổ tay, sợi chỉ như một “sợi dây linh thiêng” giữ cho vía không rời khỏi cơ thể, đồng thời tạo được sức mạnh bảo vệ cho người đeo trước những điều xấu.
Điều đặc biệt là nghi thức này không mang tính cá nhân mà luôn diễn ra trong không gian cộng đồng. Người buộc chỉ không chỉ là thầy mo mà còn là già làng, trưởng bản, người có uy tín. Khi thực hiện, họ gửi gắm vào từng nút buộc, những lời chúc tốt lành: sức khỏe, sự khôn lớn, chăm ngoan với trẻ nhỏ; sự mạnh mẽ, thuận lợi trong cuộc sống, lúc lao động, đi nương rẫy, vào rừng với người lớn.
Sợi chỉ cổ tay của người Ơ Đu phải được giữ nguyên trong suốt một năm, cho đến khi nghi lễ được lặp lại. Quy định này không chỉ mang tính tín ngưỡng mà còn thể hiện sự tôn trọng đối với thần linh. Sợi chỉ vì thế trở thành một dấu ấn sống động của niềm tin hiện hữu trong từng sinh hoạt thường ngày.
Nghi thức buộc chỉ cổ tay không diễn ra riêng lẻ mà nằm trong chuỗi nghi lễ chặt chẽ của Lễ đón tiếng sấm đầu năm. Trước hết là nghi thức thanh tẩy tại suối thiêng. Vào thời điểm trước lễ, người dân trong bản cùng nhau ra suối để rửa mặt, giặt giũ và làm sạch các vật dụng sinh hoạt với ý nghĩa gột rửa những điều không may mắn của năm cũ, chuẩn bị cho khởi đầu mới trong sạch và thuận lợi. Trẻ nhỏ được người lớn rửa chân tay, thấm nước lên tóc với niềm tin sẽ được thần linh ban cho sức khỏe, sự nhanh nhẹn và ngoan ngoãn.
Sau phần thanh tẩy, dân bản tập trung tại nhà văn hóa cộng đồng. Mỗi gia đình trong bản góp một phần công sức để nấu nướng, chuẩn bị đồ lễ, bày biện cỗ làm 2 mâm cúng: Mâm cúng thần Sấm và mâm cúng làm Vía. Những lễ vật dâng cúng gồm: gà luộc, đầu lợn, xôi nếp, moọc cá, rượu, rêu vớt ở suối… Khi mọi thứ đã sẵn sàng, thầy mo tiến hành nghi lễ cúng. Ông là người đại diện cho cộng đồng giao tiếp với thần linh, tổ tiên, thần sấm - vị thần gắn liền với thời điểm khởi đầu năm mới. Ở mâm cúng thần Sấm, lời khấn của thầy mo mang ý nghĩa cầu xin bình an, mùa màng thuận lợi, bản làng đoàn kết, gần gũi. Ở mâm cúng làm Vía, thầy mo khẩn cầu thần linh cai quản bản làng và tổ tiên ban phát cho mọi người sức khỏe.
Sau phần cúng là nghi thức buộc chỉ cổ tay. Trong không gian trang nghiêm, từng người lần lượt được buộc chỉ vào cổ tay. Đặc biệt, với trẻ nhỏ, đây còn là thời khắc thiêng liêng hơn khi kết hợp với lễ nhập họ và đặt tên. Những đứa trẻ được buộc chỉ với mong muốn lớn lên khỏe mạnh, ngoan ngoãn, không bị “ma rừng” hay điều xấu quấy nhiễu. Thầy mo cùng các già làng sẽ chính thức gọi tên đứa trẻ trước cộng đồng, xác nhận sự hiện diện của em trong dòng họ và bản mường. Việc đặt tên không đơn thuần là lựa chọn một danh xưng, mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Tên gọi được xem là sự gửi gắm vận mệnh của đứa trẻ với tổ tiên và thần linh.
Kết thúc nghi lễ, không khí trở nên vui tươi, ấm áp hơn. Mọi người cùng nhau uống rượu cần, thưởng thức các món ăn đã chuẩn bị, chia sẻ niềm vui, hy vọng cho năm mới và ca hát, nhảy múa.
Bản sắc được gìn giữ giữa dòng chảy hiện đại
Ông Lo Thanh Bình, bản Văng Môn, xã Nga My cho biết, hàng trăm năm trước, tổ tiên của người Ơ Đu chúng tôi đã đến định cư, sinh sống, khai phá hai bên sông Nậm Nơn - thượng nguồn của sông Lam. Lễ đón tiếng sấm đầu năm và nghi lễ buộc chỉ cổ tay đã có từ khi chúng tôi ở giữa đại ngàn thâm u. Khi đó, thế hệ chúng tôi đã được ông bà dạy rằng phải giữ sợi chỉ buộc cổ tay cẩn thận, bởi nó là “bùa thiêng hộ mệnh” cho bản thân khi đi là nương xa trên núi, đi vào rừng dài ngày.
Anh Lo Văn Hùng, bản Văng Môn, xã Nga My cho biết thêm, khi nào dân bản tổ chức lễ đón tiếng sấm đầu năm, cả gia đình anh đều tham gia. Được thầy mo buộc chỉ cổ tay, đó là niềm vui rất lớn, mọi người trong bản ai cũng thích, mừng vui. Có sợi chỉ buộc cổ tay thì làm gì cũng cảm thấy yên tâm, tự tin hơn.
Thầy mo Lo Văn Cường, bản Văng Môn cho hay, trải qua hàng trăm năm, dù cuộc sống có nhiều đổi thay, biến động lịch sử, từ cuộc sống trong rừng sâu đến khi chuyển ra sinh sống tại bản tái định cư Văng Môn, người Ơ Đu vẫn nỗ lực gìn giữ những giá trị văn hóa cốt lõi của mình. Ngày này, trong bối cảnh hiện đại hóa và giao thoa văn hóa ngày càng mạnh mẽ do cuộc sống cộng cư với các bản làng lân cận, việc duy trì nghi thức buộc chỉ cổ tay càng trở nên ý nghĩa. Đây không chỉ là nghi lễ tín ngưỡng mà còn là “sợi dây” kết nối các thế hệ người Ơ Đu. Trẻ em Ơ Đu lớn lên trong không gian nghi lễ sẽ hiểu hơn về cội nguồn, về niềm tin và trách nhiệm với cộng đồng, bản làng. Người lớn, thông qua việc tham gia và tổ chức nghi lễ, tiếp tục trao truyền những giá trị văn hóa đã được hun đúc qua nhiều đời của cha ông.
Theo ông Lô Khăm Kha, Chủ tịch UBND xã Nga My, bản Văng Môn hiện có hơn 100 hộ dân, hơn 340 nhân khẩu. Những năm qua, cùng với việc quan tâm đầu tư xây dựng các công trình dân sinh, hạ tầng, phát triển sinh kế, nâng cao chất lượng cuộc sống, thu nhập cho người dân, cấp ủy, chính quyền cũng quan tâm đầu tư, xây dựng thiết chế văn hóa; phát triển những giá trị văn hóa của người Ơ Đu. Chúng tôi luôn khuyến khích và tạo điều kiện để bà con duy trì các nghi lễ truyền thống, đặc biệt là lễ đón tiếng sấm đầu năm, lễ buộc chỉ cổ tay... Đây là những giá trị đặc biệt, góp phần làm phong phú bản sắc văn hóa của địa phương. Đồng thời, cũng là cơ sở để phát triển du lịch cộng đồng trong tương lai. Chúng tôi luôn xác định, việc bảo tồn và phát huy những nghi lễ độc đáo, đậm sắc màu văn hóa của các cộng đồng dân tộc trên địa bàn không chỉ là trách nhiệm của riêng cộng đồng dân bản mà cần có sự quan tâm từ cấp ủy, chính quyền địa phương và của toàn xã hội.
Thực tế cho thấy, nghi lễ buộc chỉ cổ tay không chỉ có ý nghĩa với riêng cộng đồng người Ơ Đu mà còn thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu văn hóa và du khách. Qua đó, những giá trị tưởng chừng nhỏ bé lại có sức lan tỏa lớn, góp phần khẳng định vị trí của một dân tộc ít người trong bức tranh đa sắc, đa dạng của văn hóa Việt Nam. Từ một sợi chỉ nhỏ bé buộc nơi cổ tay, người Ơ Đu đã gửi gắm vào đó cả một thế giới quan, nhân sinh quan và niềm tin sâu sắc vào sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên và thần linh. Nghi thức buộc chỉ cổ tay không chỉ là tập tục, mà là biểu tượng của bản sắc, một minh chứng sinh động, góp làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa dạng của 54 dân tộc anh em.
Lễ đón tiếng sấm đầu năm của đồng bào dân tộc Ơ Đu (xã Nga My, tỉnh Nghệ An) đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng, công nhận là di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia từ tháng 6/2025, thuộc loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng./.
