Sau ánh hào quang là những em thơ nơi bản làng

Cuối tháng 5/2025, trong buổi giao lưu tại một trường THCS ở Cao Bằng, đạo diễn Hà Lệ Diễm có dịp chia sẻ với các em học sinh về những bộ phim chị từng thực hiện, về những trải nghiệm trên khắp các vùng miền đất nước, gặp gỡ và đồng hành cùng nhân vật. Các em lắng nghe say mê, ban đầu còn rụt rè nhưng dần dần những cánh tay nhỏ nhắn bắt đầu giơ lên. Có em bày tỏ ước mơ được trở thành đạo diễn, có em chỉ tò mò muốn biết nghề làm phim là gì…

Kết thúc buổi giao lưu, nữ đạo diễn được vây quanh bởi những gương mặt ngây thơ, hồn nhiên, cùng vô vàn câu hỏi. Có em háo hức hỏi về nghề nghiệp, có em thắc mắc về việc học ngôn ngữ, du học và đôi mắt bừng sáng khi nghe chị nói rằng, học tập cũng là một cách để chạm vào những giấc mơ lớn. Chị kiên nhẫn giải đáp từ chuyện chọn trường, theo đuổi nghề làm phim, cho đến việc theo đuổi niềm đam mê.

Với đạo diễn Hà Lệ Diễm, mỗi buổi trò chuyện không chỉ đơn thuần là giao lưu, mà là một cánh cửa mở ra chân trời mới cho những đứa trẻ vùng cao…

“Những chương trình giao lưu, trò chuyện với các em nhỏ vùng dân tộc thiểu số rất cần thiết, tạo cơ hội tiếp xúc giữa các em nhỏ và những người đang làm những công việc khác nhau; góp phần truyền cảm hứng cho các em hăng say đến trường, trau dồi tri thức, theo đuổi ước mơ…”, đạo diễn Hà Lệ Diễm nói.

Trong các buổi giao lưu, có một em học sinh khiến nữ đạo diễn không thể nào quên. Em không hỏi về công việc làm phim, không hỏi về chọn trường. Em chỉ xin một lời chúc, em nói: “Chị có thể chúc em một câu được không ạ?… Chúc em được mọi người chấp nhận giới tính và con người thật của em”. Khi đạo diễn Hà Lệ Diễm hỏi lại: “Con người thật của em là gì?”, cô bé đáp: “Em là người phi nhị giới…”.

Giây phút đó, nữ đạo diễn lặng đi. Trong tâm hồn non nớt ấy là một khát khao được nhìn nhận, được sống thật với giới tính, với bản thân mình, một điều mà người lớn đôi khi còn chưa đủ can đảm để thổ lộ. Những câu chuyện tưởng chừng chỉ có trên phim, hóa ra lại đang hiện diện sống động ngay trước mắt và chị là người được em nhỏ tin tưởng, quý mến chia sẻ câu chuyện của bản thân mình.

Trong một chuyến công tác khác ở Mù Cang Chải (tỉnh Yên Bái), đạo diễn trẻ cũng có cơ hội gặp gỡ một bé có niềm đam mê vẽ tranh, nhưng không biết “họa sĩ” là một nghề. Với em, vẽ chỉ là thú vui, không thể là công việc. Khi đạo diễn Hà Lệ Diễm kể rằng, có những nơi trên thế giới, người ta sống bằng nghề vẽ, có triển lãm, có cả những tác phẩm được trân trọng như một kho báu, đôi mắt bé tròn xoe, lấp lánh...

“Tôi đã giới thiệu cho em những chương trình học, các khóa vẽ truyện tranh, học bổng quốc tế và kể về công việc của họa sĩ… Mỗi cuộc gặp, mỗi cuộc trò chuyện là cơ hội để các em khám phá thế giới, từ đó ươm mầm những ước mơ riêng mình... Mỗi buổi trò chuyện, một cuộc gặp ngắn ngủi, có thể là bước đầu tiên để các em hình dung về một tương lai khác”, nữ đạo diễn trẻ chia sẻ.

Sinh ra tại Bắc Kạn, trong một gia đình dân tộc Tày, Hà Lệ Diễm thấu hiểu sâu sắc những khó khăn mà phụ nữ và trẻ em gái phải đối mặt bởi định kiến, hủ tục. Điều đó đã nuôi dưỡng cảm hứng cho chị sáng tác những bộ phim tài liệu mang đậm hơi thở vùng cao. Trong những bộ phim của chị, công chúng thường bắt gặp hình ảnh những người phụ nữ dân tộc thiểu số với số phận khác nhau. Có nhân vật chị tìm đến tận bản làng để gặp, có người chủ động tìm đến chị với mong muốn được kể lại câu chuyện của mình...

Gần đây, Hà Lệ Diễm thực hiện bộ phim tài liệu ngắn “Thư gửi mẹ” hợp tác với Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, phim kể câu chuyện của Sông, cô bé người Mông 11 tuổi, lớn lên trong sự vắng bóng của mẹ. Bộ phim được kể dưới hình thức một bức thư, do chính Sông viết, chứa đựng tâm tư và sự khao khát được yêu thương. Chị không chọn cách kể dồn dập, không hô khẩu hiệu. Thay vào đó là cái nhìn lặng lẽ, nhẹ nhàng, nhưng đầy day dứt: “Nếu em bé này là con của bạn, bạn sẽ làm gì để con không phải viết một bức thư như thế?”.

“Với chủ đề gia đình tan vỡ, rồi mẹ bỏ đi, những người con phải sống tiếp như thế nào, đứng dưới góc độ người lớn khá nặng nề, nên trong phim tôi chọn góc nhìn của những em nhỏ, mềm mại, nhẹ nhàng hơn, truyền tải dưới dạng lá thư gửi gắm hết tâm tư, nỗi lòng dành cho mẹ…”, đạo diễn Hà Lệ Diễm bộc bạch.

Tại liên hoan phim (LHP) tài liệu ngắn Đông Nam Á LENScape, đạo diễn Hà Lệ Diễm đã giành giải thưởng cao nhất “Silvana S Film”. Bộ phim cũng được công chiếu tại Indonesia từ tháng 11/2024 - 2/2025 và tại Singapore vào tháng 3/2025. Nữ đạo diễn cho biết, bộ phim sẽ được công chiếu tại một quốc gia Đông Nam Á vào tháng 7. Cùng với đó, bộ phim cũng được LHP tài liệu quốc tế EBS (International Documentary Festival) lần thứ 21 lựa chọn và trình chiếu tại Hàn Quốc.

Trước đó, Hà Lệ Diễm đã để lại dấu ấn sâu sắc qua bộ phim “Những đứa trẻ trong sương”. Đây không chỉ là một phim tài liệu, mà là hành trình 5 năm theo chân cô bé người Mông tên Di. Từ những trò chơi kéo vợ hồn nhiên ở Sapa, đến những băn khoăn trước ngưỡng cửa trưởng thành. Hà Lệ Diễm không làm phim từ xa. Chị sống cùng nhân vật, ăn cùng mâm, thậm chí từng ngã vào hố lợn đào trong một lần say rượu, cùng cha mẹ Di bước xuống đồi trong tiếng kèn lá mơ hồ, ám ảnh.

Với nhân vật chính, Hà Lệ Diễm không chỉ là đạo diễn, mà còn là người chị, người bạn. Khi nhân vật Di bị bạn trai mời rượu, đạo diễn Hà Lệ Diễm vừa lo lắng, vừa tức giận, vừa xót xa. Cô biết rõ mẹ và chị gái Di từng bị kéo vợ trong nước mắt. Bi kịch ấy đã từng lặp lại và cô sợ nó sẽ lặp lại một lần nữa.

Nữ đạo diễn nơm nớp lo sợ em gái nhỏ sẽ không có được quyền tự do lựa chọn, trong một thế giới phong tục vẫn đè nặng lên gia đình, sự nghèo khó như sương mù che phủ bản làng… Cuối cùng, cô bé Di đã không rơi vào một cuộc hôn nhân kéo vợ như chị gái và mẹ. Em kết hôn với người mình yêu và hiện đã có con gái...

Tác phẩm mang về cho Hà Lệ Diễm giải “Đạo diễn xuất sắc nhất” tại Liên hoan phim tài liệu quốc tế Amsterdam 2021, cùng nhiều giải thưởng khác như: Phim quốc tế xuất sắc tại Docaviv (Israel), lọt vào danh sách rút gọn Oscar 2023, giành Bông Sen Vàng tại LHP Việt Nam lần thứ 23 và gần 150 lần trình chiếu quốc tế với 36 giải thưởng danh giá.