Giữa nhịp sống đô thị nhiều đổi thay ở phố núi B’Lao, đồng bào người Mạ tại Đạ Nghịch (phường 3 Bảo Lộc, tỉnh Lâm Đồng) vẫn bền bỉ gìn giữ và trao truyền nghề dệt thổ cẩm truyền thống qua nhiều thế hệ.
Nghề truyền đời
Khi chúng tôi đến, căn nhà gỗ của bà Ka Thết (tổ dân phố Đạ Nghịch, phường 3 Bảo Lộc) vẫn phảng phất mùi khói bếp. Giữa không gian rộng rãi, bà bố trí ba vị trí ngồi để các thành viên cùng làm việc. Vừa ngồi bệt xuống sàn nhà, bà Ka Thết duỗi thẳng hai chân để cố định khung dệt rồi tiếp tục hoàn thiện “ui boh” (tấm vải).
Do dệt bằng tay tỉ mỉ nên một nghệ nhân lành nghề chỉ có thể dệt được 1 tấm vải lớn trong 1 tuần, với giá bán trung bình 1 - 1,2 triệu đồng/tấm.
Bà cho biết, ngoài thời gian làm rẫy cà phê, hằng ngày bà và các cháu miệt mài dệt từ sáng đến tối để kịp hoàn thiện sản phẩm cung cấp cho khách hàng. Đặc biệt vào dịp cuối năm, gần Tết Nguyên đán - thời điểm mùa cưới, khách hàng tại các khu vực Di Linh, Bảo Lâm đặt mua nhiều sản phẩm làm sính lễ, quà biếu. Nếu tập trung làm việc, mỗi tuần bà có thể hoàn thiện một tấm vải lớn (ghép từ ba tấm khổ nhỏ), giá bán trung bình từ 1 - 1,2 triệu đồng. “Sau khi trừ đi tiền chỉ thì mình cũng có dư một ít để dành. Đây là nghề truyền thống và cho thêm một nguồn thu nhập nên kể từ khi được mẹ và bà truyền dạy từ lúc 15 tuổi, mình vẫn duy trì nghề dệt cho đến nay, không bỏ được”, bà Ka Thết cho hay.
Bà Ka Phép (47 tuổi) truyền dạy cho con gái các kỹ thuật cơ bản của nghề dệt thổ cẩm nhằm giữ gìn nghề truyền thống của dân tộc.
Bén duyên với nghề dệt từ thuở đôi mươi, bà Ka Phép (47 tuổi, tổ dân phố Đạ Nghịch) dù đang làm giáo viên mầm non vẫn duy trì nghề truyền thống của dân tộc. Không chỉ dệt cho gia đình, bà còn thành lập tổ dệt thổ cẩm, tập hợp chị em trong buôn làng cùng sản xuất. Nhờ có khách hàng quen và chủ động tìm kiếm thị trường, sản phẩm của tổ dệt có đầu ra tương đối ổn định. Riêng tháng cuối năm Âm lịch 2025, tổ đã bán được hơn 20 tấm vải.
“Các chị em dệt được bao nhiêu cũng hết hàng, có người thì đặt qua điện thoại, có người tìm đến tận nơi đặt hàng, mình dệt xong thì gửi cho họ. Tháng nào cũng có khách đặt hàng nên mình cũng có thêm nguồn thu nhập. Càng vui hơn nữa là hai đứa con gái của mình dù còn nhỏ tuổi nhưng đã bắt đầu thích học và dệt được các kỹ thuật cơ bản, mình cũng muốn dạy cho con để duy trì nghề truyền thống của dân tộc, không sợ thất nghiệp khi lớn lên”, bà Ka Phép chia sẻ.
Để thổ cẩm vươn xa
Sản phẩm thổ cẩm của người Mạ ở Đạ Nghịch thường có màu sắc sặc sỡ, kết hợp giữa dệt và thêu bằng tay.
Tổ dân phố Đạ Nghịch hiện có 303 hộ với 1.217 nhân khẩu, trong đó trên 90% là đồng bào người Mạ (còn gọi là Châu Mạ). Đạ Nghịch là nơi sinh sống của người Mạ từ xa xưa cho đến nay. Do đó nghề dệt thổ cẩm truyền thống của người Mạ cũng hình thành từ lâu đời, không ai nhớ rõ chính xác.
Ông K’Bar (Trưởng Ban công tác mặt trận tổ dân phố Đạ Nghịch) cho biết, cả những người lớn tuổi như ông cũng không biết chính xác nghề dệt thổ cẩm có từ khi nào nhưng vẫn được duy trì, truyền từ đời này qua đời khác mà không bị biến mất. Ngày xưa bà con tự dệt vải để làm sính lễ trong đám cưới, ma chay và dùng trong sinh hoạt như một vật không thể thiếu. “Không chỉ bán cho khách hàng ở nơi khác, ngày nay nhiều bà con trong buôn làng vẫn dệt thủ công, rồi may quần áo, váy các loại để mặc trong đám cưới, các ngày quan trọng của gia đình, ngày lễ lớn”, ông K’Bar nói.
Ngoài dệt thổ cẩm bán cho khách hàng, chị Ka Thịu (43 tuổi) còn tự dệt và đi may các trang phục truyền thống để sử dụng trong các dịp lễ, cưới hỏi.
Chị Ka Thịu (43 tuổi) cũng không nhớ rõ bản thân biết dệt thổ cẩm từ năm bao nhiêu tuổi nhưng vẫn giữ nguyên niềm đam mê nghề dệt cho đến nay. Không chỉ dệt theo yêu cầu của khách hàng, chị Ka Thịu cũng tự dệt cho mình những tấm vải đẹp nhất để đi may “ui vơn” (cái váy) thật đẹp để dành đi đám cưới, đi lễ. “Gia đình mình cũng may cái quần, cái áo để có thể mặc hàng ngày hoặc trong các dịp lễ tết. Con gái mới học lớp 9 của mình cũng đang bắt đầu học dệt thổ cẩm và cũng đang tự dệt tấm vải với hoa văn theo sở thích của nó”, chị Ka Thịu khoe.
Một sản phẩm áo ghi-lê cho nam từ thổ cẩm thủ công của người Mạ ở Đạ Nghịch với các hoa văn tượng hình đặc trưng.
Làng nghề Dệt may thổ cẩm Đạ Nghịch được UBND tỉnh Lâm Đồng công nhận là Làng nghề truyền thống từ năm 2012. Làng nghề hiện nay được duy trì và phát triển với khoảng 140 hộ gia đình tham gia. Sản phẩm của làng nghề là các sản phẩm thủ công truyền thống như các loại vải tấm, khăn choàng, dây đeo… Sản phẩm làm ra được bán cho các xã, phường khác trên địa bàn tỉnh hoặc thương lái đi thu mua.
Khách tham quan tìm hiểu về “ui boh” (tấm vải) - sản phẩm đặc trưng nghề dệt thổ cẩm của người Mạ, được khách hàng ưa chuộng trong các dịp cuối năm, cận Tết.
Theo UBND phường 3 Bảo Lộc, thời gian qua địa phương đã triển khai nhiều kế hoạch, hướng dẫn để duy trì, phát triển làng nghề thổ cẩm Đạ Nghịch hoạt động hiệu quả. Đồng thời phối hợp với các sở, ngành, đơn vị có những hỗ trợ, tạo điều kiện cho các hộ gia đình có hoàn cảnh khó khăn duy trì và phát triển nghề truyền thống; đề xuất đầu tư kinh phí cho việc bảo tồn và phát triển làng nghề thổ cẩm một các bền vững./.
