Nép mình lặng lẽ dưới chân dãy Thất Sơn hùng vĩ, làng nghề dệt thổ cẩm của đồng bào Khmer tại An Giang không chỉ là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa ngàn đời mà đang vươn mình trở thành một hình mẫu về phát triển kinh tế di sản.
Việc bảo tồn nghề truyền thống giờ đây không còn dừng lại ở câu chuyện hoài niệm, mà đã trở thành chiến lược phát triển du lịch cộng đồng và tạo dựng sinh kế bền vững tại vùng biên giới Tây Nam của Tổ quốc.
Linh hồn dân tộc hội tụ trên khung cửi
Nghề dệt thổ cẩm từ lâu đã là mạch ngầm văn hóa chảy trong đời sống của đồng bào Khmer vùng Bảy Núi An Giang. Qua bàn tay khéo léo của người phụ nữ ở làng nghề dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo (xã An Cư), từng sợi chỉ nhuộm màu tự nhiên đã dệt nên những tác phẩm chứa đựng cả thế giới quan và tín ngưỡng tâm linh của cộng đồng.
Từ những tấm thổ cẩm truyền thống đến sản phẩm thổ cẩm mang nhãn hiệu tập thể “Silk Khmer” của làng dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo là một bước ngoặt mang tính chiến lược phát triển của làng nghề dệt thổ cẩm của đồng bào dân tộc Khmer tỉnh An Giang. Sản phẩm “xà-rông” của làng được công nhận đạt chuẩn OCOP (Chương trình quốc gia mỗi xã một sản phẩm) 3 sao và được công nhận là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu khu vực phía Nam năm 2023, không chỉ khẳng định chất lượng mà còn là “tấm hộ chiếu” giúp thổ cẩm Khmer Văn Giáo thoát khỏi lũy tre làng để vươn ra thế giới.
Chị Neáng Chanh Ty, Chủ nhiệm Hợp tác xã dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo (xã An Cư) cho biết, gia đình chị có 3 đời gắn bó với nghề dệt thổ cẩm. Đối với đồng bào Khmer tại xã An Cư, nghề dệt thổ cẩm không chỉ là một sinh kế thuần túy mà còn là biểu tượng văn hóa được bồi đắp qua hàng thế kỷ. Di sản này là kết tinh của sự cần cù và tinh hoa nghệ thuật được trao truyền liên tục qua nhiều thế hệ. Trước đây, mỗi gia đình ở vùng này đều có khung cửi để chị em phụ nữ tự dệt vải, may quần áo, khăn, xà-rông... cho cả gia đình. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, trước ảnh hưởng của sản phẩm công nghiệp rẻ tràn ngập thị trường, khiến nhu cầu tiêu thụ thổ cẩm sụt giảm mạnh mẽ.
Đứng trước nguy cơ mai một, năm 1998, với sự hỗ trợ của Tổ chức CARE của Australia (tổ chức phi chính phủ quốc tế hoạt động chống đói nghèo toàn cầu và cứu trợ khẩn cấp) và Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh An Giang, nghề dệt thổ cẩm Khmer xã An Cư dần được hồi sinh. Năm 2002, Hợp tác xã dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo chính thức thành lập, từ đó sản phẩm thổ cẩm Khmer Văn Giáo nhanh chóng được thị trường trong và ngoài nước đón nhận bởi sự phong phú về mẫu mã, màu sắc tinh tế, hoa văn sắc sảo. Hiện nay, Hợp tác xã có 36 hộ, với 63 thành viên, trong đó có 2 nghệ nhân, 2 thợ giỏi, chủ yếu tập trung ở ấp Srây Skoth và ấp Mằng Rò.
Đặc biệt, năm 2006, sản phẩm “Lụa thổ cẩm Văn Giáo” được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp bảo hộ nhãn hiệu tập thể. Năm 2007, nghề dệt thổ cẩm Văn Giáo được Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang công nhận là nghề tiểu thủ công nghiệp truyền thống.
Chị Neáng Chanh Ty cho biết, điểm đặc biệt của thổ cẩm Khmer Văn Giáo là thiết kế hoa văn trên vải đều gắn liền văn hóa, tín ngưỡng và cuộc sống hằng ngày của người dân nơi đây. Các hình ảnh như ngôi chùa, hoa, lá, cho đến hình tượng Đức Phật… trên vải thổ cẩm Khmer Văn Giáo được thực hiện hoàn toàn bằng thủ công, bằng kỹ thuật dệt trơn, dệt đan, dệt thắt hoa rất công phu, phức tạp. Mỗi kỹ thuật tạo ra những loại vải với hoa văn và đặc tính khác nhau theo mẫu đã thiết kế. Ngoài phương pháp phổ biến “bắt bông” trước khi đem dệt, thợ dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo còn giữ được kỹ thuật dệt hoa văn trực tiếp trên khung.
Chị Neáng Sóc Kun, ngụ ở ấp Srây Skoth (xã An Cư) chia sẻ, từ khi nghề dệt thổ cẩm được phục hồi, phụ nữ trong ấp Srây Skoth có thêm nguồn thu nhập ổn định trong lúc nông nhàn. Thông thường, một thợ giỏi phải mất 5 - 7 ngày mới xong 1 sản phẩm. Trung bình, mỗi thợ dệt thu được từ 3 - 5 triệu đồng/tháng, tùy theo trình độ người thợ, sản phẩm hoa văn phức tạp hay giản đơn và sản lượng dệt.
Hiện nay, các sản phẩm của làng nghề dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo không chỉ dừng lại ở thị trường nội địa mà đã có mặt tại các thị trường lớn như Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và các nước láng giềng Đông Nam Á, chứng minh sức sống mãnh liệt của một giá trị bản địa trong dòng chảy hội nhập.
Khơi thông tiềm năng du lịch làng nghề
Ông Nguyễn Duy Phong, Chủ tịch UBND xã An Cư thông tin, làng nghề dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo không chỉ là nơi lưu giữ giá trị văn hóa lâu đời mà còn đang chuyển mình trở thành một động lực kinh tế quan trọng của địa phương. Việc gìn giữ và phát huy nghề truyền thống đóng vai trò kép, vừa bảo tồn bản sắc dân tộc, vừa tạo dựng sinh kế bền vững cho người dân địa phương.
Sức hút của làng nghề dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo nằm ở tính độc bản của sản phẩm. Thông qua các hoạt động trải nghiệm thực tế và tìm hiểu đời sống văn hóa, làng nghề đã trở thành “thỏi nam châm” thu hút du khách, từ đó thúc đẩy tiêu dùng các sản phẩm thủ công tinh xảo, chỉ riêng có của làng nghề dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo.
Chị Lưu Hương Lý, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ, chị rất ấn tượng với hoa văn trên từng tấm vải thổ cẩm Khmer Văn Giáo. Được tự mình nhuộm, buộc từng sợi chỉ màu, hay thử dệt tạo hoa văn theo mẫu là một cảm giác rất thú vị, rất đáng để trải nghiệm. Mỗi họa tiết nhỏ không chỉ thể hiện sự khéo léo, tỉ mỉ của người thợ mà đó là một câu chuyện về văn hóa và bản sắc của ở vùng đất, con người An Giang.
Nhằm nâng tầm vị thế làng nghề, thời gian qua, các đơn vị lữ hành đã chủ động kết nối nghề dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo vào các tuyến du lịch trọng tâm của tỉnh An Giang. Sự kết hợp giữa các danh thắng nổi tiếng như Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam – Rừng tràm Trà Sư – Khu du lịch Núi Cấm với không gian văn hóa làng nghề đã tạo nên một hành trình trải nghiệm đa dạng. Tại đây, du khách không chỉ dừng lại ở việc tham quan mà còn được tham gia trực tiếp vào quy trình dệt thổ cẩm thủ công, trải nghiệm mặc trang phục dân tộc, tìm hiểu phong tục tập quán đặc sắc của người dân và mua những sản phẩm thổ cẩm làm quà lưu niệm…
Hướng tới mục tiêu, đưa làng nghề dệt thổ cẩm Văn Giáo trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng của tỉnh An Giang, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã An Cư Nguyễn Duy Phong cho biết, thời gian tới, địa phương sẽ tiến hành xây dựng bản đồ nông hóa, quy hoạch vùng nguyên liệu trồng dâu, nuôi tằm rộng hơn 1ha phục vụ cho làng nghề, đồng thời hỗ trợ đào tạo nghề, cho vay vốn ưu đãi từ 5 - 100 triệu đồng giúp các hộ dân phát triển quy mô sản xuất. Địa phương sẽ chủ động phối hợp với các sở, ngành của tỉnh tăng cường kết nối, quảng bá, mở rộng thị trường tiêu thụ các sản phẩm thổ cẩm mang thương hiệu “Silk Khmer” của làng nghề dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo đến với người tiêu dùng, du khách trong và ngoài nước, xây dựng, phát triển các tour, tuyến du lịch gắn với làng nghề theo hướng bền vững./.
