Bằng niềm đam mê với nghề cói xâu truyền thống, chị Trương Thị Hân – Giám đốc Hợp tác xã thủ công mỹ nghệ cói xâu Thọ Thành, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An đã vượt qua nhiều gian nan, thử thách để đưa những sản phẩm từ nguyên liệu quê hương ra thế giới. Các sản phẩm như túi, khay, giỏ đan bằng cói đã mang lại doanh thu hàng tỷ đồng mỗi năm, tạo việc làm ổn định cho hàng trăm lao động.
Khởi nghiệp từ cói
Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm nghề mộc, chị Trương Thị Hân được đào tạo bài bản về điêu khắc gỗ. Tuy nhiên, vì sức khỏe không đảm bảo, chị Hân đã tìm một công việc phù hợp.
Xã Thọ Thành quê chị không chỉ nổi tiếng với những cánh đồng lúa bát ngát mà còn có rặng cói xanh um tùm bên bờ kênh Vếch Bắc. Tuy nhiên, sự phát triển của cây cói đã trở thành nỗi lo ngại cho người dân nơi đây, khi chúng gây ách tắc dòng chảy và tạo ra môi trường sống cho các loại côn trùng phá hoại mùa màng.
Sau bao đêm trăn trở, phải làm sao để khôi phục lại nghề truyền thống của quê hương, tìm cách đưa cói vào thời trang, trang trí nội thất và biến chúng thành sản phẩm hiện đại, phù hợp với xu hướng tiêu dùng xanh, năm 2017, chị Hân bắt đầu khởi động những bước đi đầu tiên mang tính “đột phá” và “mạnh mẽ” với mong muốn làm sống lại làng nghề.
Chị Hân đã ra tận làng nghề đan cói ở Chương Mỹ (Hà Nội), Hà Nam… để tìm hiểu thị trường và học nghề. Khởi nghiệp với vỏn vẹn 1 triệu đồng mua máy chẻ cói, chị đã vận động các chị em trong làng cùng thu hoạch cói sẵn có và chẻ chung. Chị Hân còn đứng ra mở lớp học, thuê kỹ thuật đan cói để truyền nghề và bao tiêu sản phẩm cho chị em trong làng.
Kinh nghiệm và “khiếu” từ ngành học điêu khắc gỗ đã hỗ trợ chị Hân về thẩm mỹ, kỹ thuật ứng dụng vào sản phẩm cói như kỹ thuật lên mũi, đan, lên khung, dưỡng ly cho đều... Để tạo sự khác biệt, chị Hân đã sáng tạo ra nhiều mẫu mã mới, cách tân kiểu dáng, thêm họa tiết hoa văn vào các sản phẩm cói. Làm ra sản phẩm đã khó, tiêu thụ được sản phẩm còn khó hơn. Chị Hân đã phải “mò mẫm” tìm đầu ra cho chính sản phẩm của mình như tìm đến các chợ đầu mối trong tỉnh, rồi ngược lên các trung tâm thương mại, các làng nghề ở Hà Nội để giới thiệu chào hàng.
Những nỗ lực không biết mệt mỏi của chị đã được trả công xứng đáng. Hơn một năm trời đi quảng bá sản phẩm, chị đã vỡ òa trong hạnh phúc khi nhận được đơn đặt hàng đầu tiên với giá trị sản phẩm là 40 triệu đồng. Thành công ban đầu đó không làm người phụ nữ quê lúa giàu tâm huyết với làng nghề truyền thống cảm thấy hài lòng. Chị quyết định tiến thêm bước nữa. Chị đem các mặt hàng vượt hàng nghìn cây số để chào bán ở thị trường một số nước châu Âu.
Cứ như thế, sản phẩm cói truyền thống của chị không chỉ được ưa chuộng trong nước mà con bay xa ra ngoài lãnh thổ, vươn đến phương trời Tây. Đến nay, các mặt hàng của chị đã được bầy bán trong các siêu thị, cửa hàng ở nhiều nước trên thế giới. Mỗi năm, chị xuất ra nước ngoài hàng trăm mặt hàng cói các loại.
Gần 10 năm lăn lộn với nghề cói, chị đã đem lại “sức sống mới” cho làng nghề truyền thống quê hương. Giờ đây, không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà chị Hân còn tạo việc làm, dạy nghề cho lao động nông thôn các huyện Yên Thành, Thanh Chương, Diễn Châu, Tân Kỳ…
Chị Hân vốn sinh ra từ làng quê, lớn lên nhờ cây lúa, củ khoai. Cũng bởi lẽ đó, chị luôn tâm niệm phải làm điều gì đó cho quê hương. Cái tâm của chị lúc nào cũng hướng về người nông dân. Nhận thấy nghề làm cói xâu xuất khẩu phù hợp với lao động nông thôn, nhất là các chị em phụ nữ, chị nảy ra ý định mở lớp dạy nghề cho bà con. Chính quyền địa phương đã nhiệt tình ủng hộ sáng kiến của chị. Không dừng lại ở xã Thọ Thành quê hương, những lớp dạy nghề của chị còn lan sang cả nhiều huyện trong tỉnh, đến nay đã có hơn 1.000 nông dân có thêm nghề mới. Sau khi dạy nghề xong, chị mang nguyên liệu đến tận nơi cho người lao động sản xuất và bao tiêu sản phẩm.
Nhìn những người công nhân vốn là nông dân quanh năm chân lấm, tay bùn đang hăng say làm việc trong kho xưởng, chị chia sẻ: “Tôi còn phải cố gắng nhiều hơn nữa để tạo thật nhiều việc làm cho bà con nông dân và tạo ra giá trị sản phẩm cao hơn để tăng thêm thu nhập cho chị em phụ nữ”.
Từ cây cói đến sản phẩm xanh
Những hiểu biết về quản lý doanh nghiệp, lập kế hoạch kinh doanh, quản lý tài chính, tiếp thị và quảng bá sản phẩm đã giúp chị Hân có nhiều ý tưởng trong sản xuất, kinh doanh. Với nguồn vốn sẵn có, kết hợp vay thêm ngân hàng, chị Hân mở rộng quy mô sản xuất, mạnh dạn kết hợp với các sản phẩm mây tre đan trên góc độ hàng thủ công mỹ nghệ để thích nghi với thị trường trong và ngoài nước.
Năm 2019, từ tổ hợp sản xuất cói thủ công, chị thành lập Hợp tác xã thủ công mỹ nghệ cói xâu Thọ Thành với 30 thành viên. Để đảm bảo chất lượng cao nhất cho từng sản phẩm, Hợp tác xã của chị Hân luôn giữ quy trình sản xuất hoàn toàn thủ công như thu hoạch cói đúng mùa để có được sợi dai và bền; phơi khô và xử lý nguyên liệu để giữ màu sắc tự nhiên, không phai; đan và tạo hình sản phẩm, mỗi món đều được làm từ bàn tay tỉ mỉ của các nghệ nhân. Sau đó hoàn thiện sản phẩm bằng các chi tiết trang trí, phối hợp các yếu tố hiện đại như màu sắc và hoa văn để làm nổi bật sản phẩm.
Sản phẩm chủ lực của cói xâu được thiết kế thân thiện với môi trường và đáp ứng xu hướng tiêu dùng xanh như: Giỏ đựng, túi cói, nón và dép cói… Mỗi sản phẩm không chỉ là đồ dùng thông thường mà còn chứa đựng giá trị văn hóa và tâm huyết của người nghệ nhân. Tuy nhiên, hành trình khởi nghiệp của chị không hề dễ dàng do nguồn nguyên liệu phụ thuộc vào mùa vụ, khí hậu, đôi khi gặp tình trạng khan hiếm; thị trường cạnh tranh khốc liệt với những sản phẩm công nghiệp giá rẻ; việc đào tạo và duy trì đội ngũ nghệ nhân tay nghề cao cũng gặp nhiều khó khăn...
Nhờ sự sáng tạo, kiên trì, đến nay, các sản phẩm cói xâu đã xây dựng được thương hiệu riêng và có chỗ đứng vững chắc trên thị trường trong nước, vinh danh trong các chương trình khởi nghiệp, đóng góp vào sự phát triển kinh tế địa phương và bảo tồn văn hóa truyền thống.
Để đa dạng về mẫu mã, mỗi năm, Hợp tác xã giao mỗi tổ viên thiết kế ít nhất 1 mẫu sản phẩm mới. Vì vậy, các sản phẩm luôn được thay đổi, thể hiện được sự sáng tạo và khéo léo của người sản xuất. “Chúng tôi phấn đấu nâng cao tay nghề, tạo ra nhiều sản phẩm đẹp, lạ, giá cả phù hợp đáp ứng nhu cầu của người sử dụng, từng bước hướng người tiêu dùng chuyển từ sử dụng các đồ gia dụng bằng nhựa, ni lông, sang sử dụng đồ dùng dân dụng hằng ngày trong gia đình bằng tre, cói, lục bình… để bảo vệ môi trường”, chị Hân nói thêm.
Thời gian tới, Hợp tác xã thủ công mỹ nghệ cói xâu Thọ Thành cũng mở rộng quy mô sản xuất và tìm kiếm thêm thị trường xuất khẩu; ra mắt các bộ sưu tập thời trang từ cói, kết hợp xu hướng xanh với bản sắc truyền thống, tìm kiếm quỹ đầu tư và đối tác chiến lược để phát triển bền vững. Chị Hân mong muốn mang đến những sản phẩm đẹp và chất lượng, lan tỏa những giá trị bền vững, góp phần tạo nên một tương lai xanh.
“Trên hành trình của mình, tôi đã rút ra những bài học quý giá, đó là mỗi thách thức đều chứa đựng cơ hội nếu ta nhìn nhận đúng cách. Nghề truyền thống chính là vốn quý cần được phát huy, gìn giữ và bảo tồn. Dù có khó khăn, nếu chúng ta kiên trì và đam mê sẽ là chìa khóa để vượt qua mọi khó khăn và đạt được thành công”, chị Hân bộc bạch.
Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Nghệ An Lê Thị Hương Giang cho biết: Hợp tác xã thủ công mỹ nghệ cói xâu Thọ Thành do chị Trương Thị Hân làm chủ là đơn vị đầu tiên trong tỉnh xuất khẩu được sản phẩm cói ra thị trường thế giới, tạo việc làm cho nhiều lao động địa phương. Sản phẩm từ cói của chị Hân có vẻ đẹp tự nhiên, mộc mạc, thích hợp với xu hướng tiêu dùng hiện nay. Sản phẩm có tính hiện đại nhưng vẫn giữ được hồn cốt chân quê, hướng tới sự tối giản và gần gũi với thiên nhiên.
Bích Huệ
