Chè đâm là thức uống dân dã nhưng độc đáo của đồng bào Thái miền Tây Nghệ An; không chỉ gây ấn tượng bởi tên gọi lạ mà còn bởi cách chế biến công phu và hương vị đặc trưng. Từ những lá chè rừng được giã nhuyễn trong cối gỗ, cối đá, ống tre, người Thái đã tạo nên một loại nước giải khát mang đậm dấu ấn văn hóa, khiến du khách một lần thưởng thức là nhớ mãi.
Nét văn hóa bản địa độc đáo
Chè đâm là đặc sản của đồng bào Thái miền Tây tỉnh Nghệ An. Nếu có dịp ngược quốc lộ 7, quốc lộ 48, 48C đến các tiểu vùng văn hóa của cộng đồng người Thái, du khách không nên bỏ qua việc thưởng thức món chè đâm, thức uống lạ từ tên gọi cho đến nguyên liệu kết hợp và hương vị vô cùng đặc biệt.
Đây là loại chè dùng lá, cành được ngắt từ các cây chè xanh nhiều năm tuổi mọc tự nhiên trong rừng, trên đồi rồi cho vào cối giã nhuyễn, đến khi cảm nhận được đầu chày sự mịn, dính của chè mới ngừng. Sau đó lọc sạch bã, lấy nước cốt, pha thêm nước sôi là trở thành thứ nước uống nổi tiếng vùng Tây Bắc xứ Nghệ, đem lại cảm giác thú vị cho người thưởng thức.
Nhiều người mới uống sẽ thấy lạ miệng, thậm chí hơi ngái, chát, nhưng với cộng đồng người Thái, càng uống lại càng “nghiện”.
Chị Vũ Thị Châu, chủ quán chè đâm bên hồ Thung Mây, xã Quỳ Hợp, tỉnh Nghệ An cho biết, theo tiếng Thái, chè đâm còn được gọi là “chè tắm”. Thức uống này có nguồn gốc từ sinh hoạt của người dân tộc Thái bản địa. Trước đây, cuộc sống của người Thái chủ yếu là du mục trên những sườn đồi, sống gần gũi với thiên nhiên, săn bắt và hái lượm. Họ thường vào rừng bóc vỏ cây và hái lá rừng về giã để đun uống. Khi cây chè xuất hiện và được đưa vào đời sống, người Thái bắt đầu dùng chè để giã và nấu nước uống. Dần dần, chè đâm trở thành một thức uống quen thuộc, gắn bó hằng ngày và không thể thiếu của người Thái ở vùng đất này.
Trong các loại nước uống từ chè xanh, chè đâm được xem là cầu kỳ nhất. Để có được bát chè ngon, màu xanh lục, sắc tươi bắt mắt, người hái phải chọn những nhánh chè lá dày, không bị đỏ ngọn, mọc ở chỗ không khuất nắng. Sau đó, nhẹ tay rửa cành non, lá chè để lá không bị dập rồi đưa vào cối giã khi lá còn ướt để đảm bảo chất lượng. Quá trình giã sẽ được chế thêm nước đun sôi để nguội và đá lạnh nhằm giữ hương vị, màu sắc cho nước chè đâm. Sau khoảng 10 phút giã, chè được lọc lấy nước cốt để pha chế.
Cũng theo chị Vũ Thị Châu, chè đâm phải dùng loại chè cổ, giống bản địa, không bón phân hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật. Cây chè hàng chục năm tuổi, trồng ở vị trí thoáng nắng sẽ cho vị ngon nhất. Chè phải được thu hoạch và sử dụng trong ngày, không để qua đêm thì mới giữ được hương vị khi đâm lấy nước cốt. Khi uống, người dân thường ăn kèm kẹo lạc, nhâm nhi từng ngụm để cảm nhận vị đắng chát ban đầu và vị ngọt thanh trong miệng.
Mưu sinh từ thức uống truyền thống
Tại xã Quỳ Hợp, dọc quốc lộ 48C có nhiều quán bán chè đâm. Mỗi người một bí quyết riêng, tạo nên hương vị đặc trưng khác nhau dù cùng chung nguyên liệu là chè xanh cổ thụ.
Quán chè của ông Nguyễn Văn Yến bên hồ Thung Mây, nằm cạnh quốc lộ 48C là điểm dừng chân quen thuộc của người dân địa phương và các tài xế đường dài. Ông Yến cho biết, nguyên liệu chè được mua từ người dân trong vùng. Khi có khách, ông trực tiếp hái một nắm chè, cho vào cối gỗ rồi dùng chày nặng hơn 3kg giã mạnh tay để lấy nước cốt.
Luôn tay với mẻ chè đâm, ông Yến giải thích, giã chè phải nhanh, dứt khoát để nước ra nhiều. Nếu không quen tay, lá chè dễ văng ra ngoài, nước bắn tung tóe, ảnh hưởng chất lượng. Quá trình giã chè, nước dùng để thêm vào cối phải là nước mưa đun sôi để nguội; nếu dùng nước giếng hay nước máy, chè sẽ bị đổi màu, có váng và mất đi sắc xanh đặc trưng. Nước chè đâm nên dùng trong ngày, cần bảo quản nơi thoáng mát để giữ được hương vị.
Sau khi giã xong, bã chè nhuyễn mịn được khuấy đều rồi lọc lấy nước cốt. Nước chè đạt chuẩn có màu xanh ngọc, có thể uống nóng hoặc lạnh tùy sở thích. Công thức pha phổ biến là 3 phần nước sôi, 2 phần nước chè đâm. Nếu chưa dùng hết, có thể bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh để dùng lại.
Nước chè đâm được đóng chai dung tích 500ml với giá khoảng 10.000 đồng. Mỗi ngày, một hộ có thể bán 40-50 chai, cao điểm mùa hè thời tiết nắng nóng, nhu cầu giải khát tăng cao còn bán được nhiều hơn. Xã Quỳ Hợp có hàng trăm hộ làm nghề này, tập trung quanh hồ Thung Mây. Nhiều gia đình đã mở rộng diện tích trồng chè để vừa phục vụ chế biến, vừa cung cấp nguyên liệu cho các chủ cơ sở kinh doanh nước chè đâm.
Chị Nguyễn Châu Giang, xã Quỳ Hợp cho biết, chè đâm là thức uống giải khát mà chị và các thành viên trong gia đình sử dụng hàng ngày. Chè đâm khi uống ban đầu hơi đắng chát nhưng sau đó là vị ngọt hậu đọng lại dễ chịu. Không chỉ là thức uống giải khát, nước chè đâm còn có tác dụng giải rượu, hỗ trợ tiêu hóa, giải nhiệt miệng và mang lại cảm giác tỉnh táo, chị Giang chia sẻ.
Ngược các quốc lộ 48C, quốc lộ 16 hàng trăm km lên các xã Mường Chọng, Bình Chuẩn, Nga My, Yên Hòa, Nhôn Mai, Mỹ Lý hay đến các bản làng quanh lưu vực lòng hồ Thủy điện Bản Vẽ thuộc các xã Lượng Minh, Hữu Khuông, chúng tôi đều dễ dàng bắt gặp thức uống chè đâm trong đời sống sinh hoạt hằng ngày của đồng bào dân tộc Thái.
Tại xã Bình Chuẩn, lợi thế thuộc vùng đệm đại ngàn Pù Huống, người dân đồng bào Thái các bản Na Cọ, Xiềng, Đình, Mét và bản Tông thường đi hái nguyên liệu tại những cây chè nhiều năm tuổi trong rừng để về đâm giã lấy nước uống hằng ngày. Để nước chè đâm có chất lượng, người dân nơi đây chỉ hái một lượng vừa đủ dùng trong 1 đến 2 ngày, khi hết nguyên liệu, dân bản lại rủ nhau từng tốp từ 2 đến 4 người vào rừng hái tiếp.
Vượt qua giới hạn không gian bản làng, ngày nay thức uống chè đâm còn được những người con dân tộc Thái miền Tây Nghệ An mang theo đến các tỉnh, thành trên cả nước để làm thức quà sau những dịp về bản làng quê hương nghỉ lễ, tết. Nhờ đó, nét độc đáo của thức uống chè đâm - một phần trong văn hóa ẩm thực của người Thái - lại được người dân giới thiệu, lan tỏa đến nhiều vùng miền./.
