Trong không gian bảng lảng khói sương của núi rừng, của bản làng, bên những ngôi nhà sàn gỗ, những mế (phụ nữ lớn tuổi), ẻm (cô gái trẻ) trong trang phục áo pắn (áo ngắn), váy dài quấn kết hợp với cạp váy dệt hoa văn tinh xảo, đeo tênh (thắt lưng), xà tích và vấn khăn trắng trên đầu. Tiếng chiêng mường vang vọng cùng lời mo rì rầm đưa con người về lại với cội nguồn, về với những giá trị cốt lõi từ ngàn xưa… Đó là văn hóa Mường, là di sản, kho báu tinh thần của cộng đồng người Mường Hòa Bình cũ, nay là tỉnh Phú Thọ.
Những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật độc đáo
Năm 1926, nhà khảo cổ người Pháp, Madeleine Colani, cùng các cộng sự đã khảo sát hệ thống hang động đá vôi ở Hòa Bình. Từ những phát hiện trong các đợt khảo cổ như công cụ đá ghè đẽo và dấu tích cư trú của người tiền sử…, theo đề xuất của Madeleine Colani, nền Văn hóa Hòa Bình - một nền văn hóa tiền sử nổi tiếng, có niên đại cách đây 30.000 – 3.500 năm, đã được giới khảo cổ học trong nước và quốc tế công nhận từ năm 1932.
Cư dân Mường (Hòa Bình cũ), qua hàng nghìn năm, đã kiến tạo nên một kho tàng văn hóa phong phú như: Mo Mường - áng sử thi truyền đời đồ sộ; chiêng Mường - linh hồn cộng đồng; sử thi Đẻ đất Đẻ nước; hệ thống lễ hội Khai hạ nổi tiếng của bốn vùng Mường cổ Bi, Vang, Thàng, Động, lễ hội đình Vai, đình Cổi, lễ hội chùa Hang, lễ hội đền Bờ, nhà sàn, trang phục, ẩm thực… tạo nên bản sắc văn hóa riêng biệt của người Mường.
Trong nhiều năm trước sáp nhập, Hòa Bình cũ đã triển khai Đề án bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mường giai đoạn 2023–2030; mục tiêu là phục dựng không gian văn hóa, bảo tồn làng Mường cổ, tu bổ di tích, mở các lớp học tiếng Mường; lập hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận Mo Mường là di sản phi vật thể của nhân loại.
Nhà nghiên cứu văn hóa Mường Bùi Huy Vọng khẳng định: “Việc truyền dạy tiếng Mường và chữ Mường có ý nghĩa đặc biệt quan trọng với cộng đồng người Mường, bởi chỉ khi có chữ viết, chúng ta mới có thể ghi chép, giảng dạy và bảo tồn di sản Mo Mường một cách đầy đủ”.
Trong bức tranh văn hóa đa sắc màu của tỉnh Phú Thọ sau sáp nhập, văn hóa Mường đã hội tụ và tiếp tục lan tỏa, trở thành động lực phát triển kinh tế – du lịch trong thời kỳ hội nhập.
Định hướng bảo tồn và phát huy văn hóa Mường
Văn hóa Hòa Bình là một trong những nền văn hóa khảo cổ quan trọng, tiêu biểu nhất trong khu vực Đông Nam Á, góp phần làm giàu kho tàng văn hóa Việt Nam và nhân loại.
Chủ tịch UBND xã Lạc Sơn Bùi Văn Khánh chia sẻ, vùng Mường Vang là vùng mường cổ, chứa đựng nhiều di sản của văn hóa Mường. Tuy nhiên, nhiều nét văn hóa Mường đang đối diện thách thức. Trong đó, số lượng nhà sàn truyền thống đang dần biến mất và chỉ còn chưa đầy 10% trong cộng đồng các vùng Mường Bi, vang, Thàng, Động. Thế hệ trẻ giờ ít dùng tiếng Mường, nguy cơ thất truyền ngôn ngữ; nhiều lễ tục tổ chức sơ sài và nghề thủ công chỉ còn tồn tại cầm chừng. Trong bối cảnh đô thị hóa và sáp nhập hành chính, nguy cơ mai một văn hóa Mường càng cao nếu không có giải pháp kịp thời và đồng bộ.
Thời gian qua, những mô hình bảo tồn văn hóa Mường đã ra đời. Tại Trường Trung học phổ thông Quyết Thắng (huyện Lạc Sơn cũ), “Câu lạc bộ giữ gìn bản sắc văn hóa Mường” thu hút hơn 300 học sinh tham gia, duy trì hoạt động dân ca, chiêng, trang phục truyền thống, chữ viết Mường. Ở xã Kim Bôi, bà Đinh Thị Kiều Dung đã có 20 năm mở lớp dạy miễn phí dân ca Mường chia sẻ: “Tôi mong mỏi thế hệ trẻ của các vùng Mường luôn tự hào là con em đất Mường, với tình yêu dân tộc, yêu quê hương sâu sắc hơn”.
Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ Dương Hoàng Hương chia sẻ, di sản văn hóa là tài sản vô giá của cộng đồng mỗi dân tộc và quốc gia, cũng là cơ sở quan trọng cho hội nhập để phát triển kinh tế - xã hội. Để văn hóa Mường tiếp tục tỏa sáng trong không gian mới, cần triển khai các định hướng cụ thể như bảo tồn nguyên gốc, đồng thời duy trì các không gian diễn xướng Mo Mường, chiêng Mường, lễ hội, nghề dệt, ẩm thực. Ngoài ra, các cơ quan quản lý cần giúp người dân phát triển kinh tế từ các loại hình du lịch, các tour trải nghiệm văn hóa Mường như ở nhà sàn, thưởng thức ẩm thực, học chiêng, thưởng thức rượu cần... Song song với đó, các bên liên quan cần chú trọng giáo dục, truyền dạy tiếng Mường, Mo Mường vào trường học, mở lớp cộng đồng, ứng dụng công nghệ vào việc số hóa tư liệu, tạo bảo tàng ảo, quảng bá di sản trên nền tảng số; xã hội hóa hoạt động bảo tồn, hỗ trợ nghệ nhân, khuyến khích con em các vùng Mường tự hào giữ gìn văn hóa.
Trong không gian hành chính mở rộng, văn hóa Mường là một bản sắc riêng biệt, góp phần quan trọng xây dựng "Đất Tổ" Phú Thọ trở thành điểm đến hấp dẫn du khách trong nước, quốc tế, với những bản sắc văn hóa đa dạng, độc đáo và riêng biệt./
