Giữ hồn tiếng sáo mũi của người Khơ Mú

Giữa nhịp sống hiện đại đang đổi thay từng ngày, tiếng sáo mũi của người Khơ Mú, xã Mường Pồn vẫn ngân vang giữa núi rừng. Với âm thanh da diết, réo rắt, sáo mũi không chỉ là nhạc cụ dân gian mà còn góp phần lưu giữ bản sắc văn hóa dân tộc ở vùng cao Điện Biên.

Dân tộc Khơ Mú

Tên tự gọi: Kmụ, Kưm Mụ.

Tên gọi khác: Xá Cẩu, Khạ Klẩu, Mãng Cẩu, Tày Hạy, Mứn Xen, Pu Thềnh, Tềnh.

Dân số: 72.929 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).

Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Môn-Khơ Me (ngữ hệ Nam Á).

Lịch sử: Khơ Mú là một trong những cư dân đã cư trú lâu đời nhất ở miền Tây Bắc Việt Nam. Bộ phận Khơ Mú cư trú tại miền núi các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An do chuyển cư từ Lào sang.

Hoạt động sản xuất: Là cư dân sinh sống chủ yếu bằng canh tác nương rẫy nên được gọi là "Xá ăn lửa". Ngoài hình thái du canh du cư là chủ yếu, bộ phận định cư thường canh tác nương theo chu trình vòng tròn khép kín. Cây trồng ngoài lúa ngô ra còn có bầu bí, đỗ và các loại cây có củ. Công cụ sản xuất gồm rìu, dao, cuốc, trong đó đáng lưu ý nhất là chiếc gậy chọc lỗ. Hoặc gậy đơn hoặc gậy kép (bịt sắt) có thể dùng nhiều năm. Hái lượm và săn bắn vẫn có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế. Nghề phụ gia đình chủ yếu là đan lát đồ gia dụng. Một số nơi biết thêm nghề rèn, mộc, dệt vải. Việc trao đổi, mua bán chủ yếu là hình thức hàng đổi hàng. Vỏ ốc "kxoong" trước kia được coi như vật ngang giá. Người Khơ Mú chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà phục vụ sức kéo và nhu cầu tiêu dùng, tín ngưỡng.

Ăn: Người Khơ Mú thường đồ xôi hay đồ ngô, độn sắn. Họ thích ăn những món có vị cay, chua, đắng, các thức ăn nướng có mùi như chẻo, nậm pịa, cá chua...

Mặc: Người Khơ Mú mặc giống người Thái, nhưng có điều khác là cách trang trí những hàng tiền bạc và vỏ ốc ở phía thân áo của phụ nữ. Ngày nay, phần lớn người Khơ Mú, nhất là nam giới đều ăn mặc theo người Việt.

: Hiện nay họ cư trú tại các tỉnh: Yên Bái, Sơn La, Lai Châu. Vì điều kiện du canh, du cư nên bản làng thường nhỏ bé, rải rác. Nhà sàn chủ yếu dùng cột không ngoãm, vách phên, sàn bương. Hiện nay nhiều nơi đã làm nhà khang trang, vững chãi hơn.

Phương tiện vận chuyển: Cơ bản là gùi có dây đeo trên trán, có ách và các loại túi đeo, bộ phận người Khơ Mú làm ruộng dùng thêm sọt gánh.

Quan hệ xã hội: Người Khơ Mú quan hệ chặt chẽ giữa những người đồng tộc và những người láng giềng, nhất là người Thái. Mỗi bản gồm nhiều gia đình thuộc các dòng họ khác nhau. Mỗi họ có trưởng họ. Người dân bản trong bản đã có phân hoá giàu nghèo. Những dòng họ người Khơ Mú đều mang tên thú, chim, cây cỏ... có thể chia làm 3 nhóm tên họ. Nhóm tên thú gồm hổ, chồn, cầy hương... Nhóm tên chim gồm phượng hoàng đất, chìa vôi, cuốc, bìm bịp... Nhóm tên cây gồm guột, rau đớn, dương xỉ, tỏi ... Ngoài ra còn một số họ mang tên vật vô tri như: rọ lợn, môi múc canh...

Cưới xin: Hôn nhân theo nguyên tắc thuận chiếu, đặc biệt trong phạm vi một dòng họ. Trong hôn nhân, nhiều tàn dư mẫu hệ còn tồn tại như tục ở rể, chồng mang họ vợ, hôn nhân anh em vợ, chị em chồng... Ðám cưới được tiến hành qua các khâu dạm hỏi, ở rể, lễ cưới ở bên nhà vợ và lễ đón dâu... Trai gái được tự do tìm hiểu nhưng quyền quyết định do bố mẹ, đặc biệt là ông cậu. Ông cậu là người có ý kiến quyết định tiền thách cưới, đồ sính lễ.

Ma chay: Ðám ma của người Khơ Mú gồm nhiều nghi thức tín ngưỡng. Ðặc biệt bài cúng tiễn hồn người chết kéo dài hàng giờ sau đó mới đem thi hài đi chôn.

Nhà mới: Lên nhà mới là dịp vui của gia đình và cả bản. Chủ nhà thường mổ lợn thiết đãi bà con xóm giềng. Ðây là dịp dân bản trình diễn các sinh hoạt văn nghệ có tính cộng đồng.

vna_potal_dien_bien_doc_dao_sac_mau_khong_gian_van_hoa_cac_cong_dong_dan_toc_trong_le_hoi_hoa_ban_nam_2023_6626009.jpg
Không gian văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Khơ-mú. Ảnh: Xuân Tiến – TTXVN

Lễ tết: Ngoài tết Nguyên đán ra, người Khơ Mú còn ăn tết cơm mới. Tết được tổ chức sau vụ gặt tháng 10 âm lịch. Ðây là dịp vui của cả bản sau một thời gian lao động mệt nhọc. Tết cơm mới của người Khơ Mú thể hiện hiện sắc thái văn hoá tộc người đậm nét. Họ còn duy trì nhiều nghi lễ liên quan đến nông nghiệp, trồng trọt.

Thờ cúng: Người Khơ Mú quan niệm có 5 loại ma quan trọng nhất là: ma trời, ma đất, ma thuồng luồng, ma tổ tiên và ma nhà. Ðó là các loại ma mang điều lành cho con người nhưng đôi khi giận dữ có thể gây tai hoạ trừng phạt con người.

Ngoài lễ cúng mường, người Khơ Mú còn lễ cúng bản, đặc biệt là lễ cúng ma nhà trong các dịp tết và khi con cháu trong nhà đau ốm. Bàn thờ ma nhà đặt trên gác bếp, còn ông bà thờ ở một gian riêng kín đáo và rất kiêng kỵ đối với người ngoài. Mỗi dòng họ vẫn duy trì tục thờ ma dòng họ với nghi thức và các động tác mang tính đặc trưng riêng.

Lịch: Ngoài theo lịch Thái, người Khơ Mú phổ biến cách tính ngày giờ căn cứ theo bảng cà la để vận dụng trong việc dựng nhà, cưới gả...

Học: Nhiều người biết đọc, viết chữ Thái.

Văn nghệ: Làn điệu dân ca quen thuộc nhiều người ưa thích là Tơm. Làn điệu này mang đậm tính sử thi, trữ tình. Cách hát theo kiểu đối đáp. Người Khơ Mú thích xoè, múa, thổi các loại sáo, các bộ gõ bằng tre, nứa tự tạo, đặc biệt là thổi kèn môi.

Chơi: Trong các ngày lễ tết, trẻ em hay đánh cầu lông làm bằng lông gà, đánh quay và các trò chơi dân gian khác.

Theo cema.gov.vn

Dân tộc Khơ Mú

Có thể bạn quan tâm

Nâng giá trị nông sản từ đổi mới tư duy sản xuất

Nâng giá trị nông sản từ đổi mới tư duy sản xuất

Đổi mới tư duy sản xuất là bước chuyển dịch tất yếu từ chạy theo số lượng, sản lượng sang tư duy kinh tế tập thể, tập trung vào chất lượng, giá trị gia tăng và nhu cầu thị trường. Đây là chìa khóa để nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.

Chinh phục đỉnh Pha Luông hùng vỹ

Chinh phục đỉnh Pha Luông hùng vỹ

Pha Luông, đỉnh núi cao nhất Khu du lịch quốc gia Mộc Châu (Sơn La), từng được nhà thơ Quang Dũng khắc họa hùng vĩ trong bài thơ Tây Tiến. Ngày nay, nơi đây trở thành điểm đến hấp dẫn để chinh phục độ cao 2.000m, săn mây và khám phá thiên nhiên.

16 năm gieo hy vọng vùng cao

16 năm gieo hy vọng vùng cao

Chương trình phẫu thuật nhân đạo thường niên do Câu lạc bộ Sala phối hợp cùng các bác sĩ Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, các bác sĩ khu vực phía Bắc và đoàn chuyên gia đến từ Hoa Kỳ thực hiện đã và đang mang lại niềm hy vọng lớn lao cho người dân địa phương...

Nghệ An: Gieo mầm tri thức cho trẻ Đan Lai

Nghệ An: Gieo mầm tri thức cho trẻ Đan Lai

Giữa vùng lõi Vườn quốc gia Pù Mát, Nghệ An, nơi đường đến trường của trẻ em Đan Lai quanh năm gập ghềnh, có một ngôi nhà chung sáng đèn mỗi tối. Ở đó, những người lính Biên phòng Môn Sơn không chỉ là người bảo vệ biên cương, mà còn là “người cha” nuôi dưỡng tri thức và ước mơ cho thế hệ trẻ.

Phụ nữ làm kinh tế giỏi góp phần giảm nghèo bền vững

Phụ nữ làm kinh tế giỏi góp phần giảm nghèo bền vững

Trong những năm gần đây, thực hiện mục tiêu giảm nghèo đa chiều, nhiều hội viên phụ nữ xã Đan Thượng, tỉnh Phú Thọ đã mạnh dạn chuyển đổi mô hình sản xuất, phát triển kinh tế, từng bước nâng cao thu nhập, ổn định cuộc sống và chung tay thực hiện hiệu quả công tác xóa đói, giảm nghèo tại địa phương. 

Nghĩa tình chiến sỹ biên phòng xây trường nơi vùng biên

Nghĩa tình chiến sỹ biên phòng xây trường nơi vùng biên

Thực hiện chủ trương của Chính phủ và chỉ đạo của UBND tỉnh Gia Lai về xây dựng hệ thống Trường Phổ thông Nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở tại các xã biên giới, những ngày này, trên công trường xây dựng Trường Phổ thông Nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở xã Ia Púch, không khí lao động đang diễn ra khẩn trương.

Vùng Mận hậu Sơn La xây dựng thương hiệu nông sản, tạo sinh kế bền vững

Vùng Mận hậu Sơn La xây dựng thương hiệu nông sản, tạo sinh kế bền vững

Những ngày này, tại xã biên giới Lóng Phiêng (Sơn La), người dân đang bước vào cao điểm thu hoạch mận hậu. Niên vụ 2026, thời tiết thuận lợi, cây mận sinh trưởng tốt, đạt năng suất, chất lượng hơn so với năm trước. Tuy nhiên, niềm vui được mùa của người dân vẫn chưa thực sự trọn vẹn khi giá bán giảm và việc tiêu thụ còn gặp nhiều khó khăn.

Mùa thu hoạch dứa ở Na Sang

Mùa thu hoạch dứa ở Na Sang

Những ngày này, trên các triền đồi xã Na Sang, tỉnh Điện Biên, cây dứa bước vào chính vụ thu hoạch. Sản lượng cao, giá bán ổn định, thị trường tiêu thụ thuận lợi đang mang lại nguồn thu nhập đáng kể, góp phần nâng cao đời sống người dân.

Lai Châu có nhiều tiềm năng phát triển du lịch khám phá thiên nhiên

Lai Châu có nhiều tiềm năng phát triển du lịch khám phá thiên nhiên

Lai Châu - mảnh đất nơi cực Tây Tổ quốc, không chỉ được biết đến bởi bản sắc văn hóa đa dạng mà còn gây ấn tượng mạnh mẽ bởi những dãy núi cao hùng vĩ, quanh năm mây mù bao phủ, khí hậu 4 mùa trong một ngày. Những đỉnh núi nơi đây không chỉ là thử thách đối với những người ưa khám phá thiên nhiên, mà còn là biểu tượng của vẻ đẹp hoang sơ, kỳ vĩ tạo hóa của thiên nhiên.

Lan toả phong trào hiến máu cứu người ở vùng biên

Lan toả phong trào hiến máu cứu người ở vùng biên

Hiến máu cứu người đang dần trở thành phong trào tự giác tại tỉnh Lạng Sơn. Không chỉ cán bộ, viên chức, người lao động trong các cơ quan hành chính, đơn vị sự nghiệp, mà đông đảo bà con các dân tộc xứ Lạng cũng tình nguyện đăng ký.

Để mạch nguồn văn hóa chảy mãi nơi biên giới

Để mạch nguồn văn hóa chảy mãi nơi biên giới

Giữa nhịp sống hiện đại, ở vùng cao biên giới Pà Vầy Sủ, tỉnh Tuyên Quang, những nét đẹp văn hóa truyền thống vẫn được gìn giữ và trao truyền qua từng điệu múa, câu hát và niềm say mê tìm hiểu bản sắc dân tộc của các em học sinh nơi đây.

Hỗ trợ sinh kế để người dân vùng cao thoát nghèo

Hỗ trợ sinh kế để người dân vùng cao thoát nghèo

Từ những mô hình phù hợp với điều kiện thực tế như trồng dâu nuôi tằm, phát triển chè sạch, chăn nuôi tập trung hay nuôi cá nước lạnh, xã Bản Bo (tỉnh Lai Châu) đang từng bước tạo sinh kế ổn định cho người dân phát triển kinh tế. Những hướng đi mới không chỉ giúp nâng cao thu nhập mà còn góp phần thay đổi tư duy sản xuất, mở ra kỳ vọng giảm nghèo bền vững nơi đây.

Căng mình 'gác lửa' bảo vệ khu dự trữ sinh quyển Pù Huống

Căng mình 'gác lửa' bảo vệ khu dự trữ sinh quyển Pù Huống

Liên tiếp những ngày qua, nắng nóng gay gắt kéo dài, nền nhiệt nhiều nơi tại Nghệ An vượt 40 độ C khiến nguy cơ cháy rừng tăng lên cấp IV - cấp nguy hiểm. Để bảo vệ hơn 46.460 ha rừng, trong đó có trên 40.150 ha rừng đặc dụng thuộc vùng lõi Khu dự trữ sinh quyển thế giới miền Tây Nghệ An, lực lượng kiểm lâm Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống đang đồng loạt triển khai các phương án phòng cháy, chữa cháy rừng.

Lai Châu: Ngày đêm tăng tốc thi công các trường học nội trú liên cấp

Lai Châu: Ngày đêm tăng tốc thi công các trường học nội trú liên cấp

Giữa núi đá, sương mù và những cung đường cheo leo nơi biên giới Lai Châu, hàng nghìn kỹ sư, công nhân đang ngày đêm tăng tốc thi công các trường học nội trú liên cấp. “Chiến dịch 100 ngày đêm cao điểm” kể từ ngày 25/5 đã được chủ đầu tư là Công an tỉnh Lai Châu phát động với quyết tâm hoàn thành đúng tiến độ 3 dự án trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở tại các xã biên giới Pa Tần, Hua Bum và Bum Nưa.

Học sinh Lai Châu tự tin trước kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026

Học sinh Lai Châu tự tin trước kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026

Chỉ còn khoảng nửa tháng nữa là đến Kỳ thi tốt nghiệp Trung học phổ thông 2026, tỉnh Lai Châu đã và đang chuẩn bị chu đáo các điều kiện và phương án sẵn sàng để các thí sinh dự thi an toàn, đúng kế hoạch, đạt kết quả cao.

Chính sách mới thắp sáng những mái trường vùng cao

Chính sách mới thắp sáng những mái trường vùng cao

Tại nhiều điểm trường vùng cao của tỉnh Tuyên Quang, nơi học sinh từng phải mang theo gạo, rau từ nhà đến lớp, Nghị định 66 của Chính phủ đang từng bước mang đến những đổi thay tích cực cho giáo dục miền núi.

Đảm bảo nước sinh hoạt hợp vệ sinh cho học sinh vùng cao

Đảm bảo nước sinh hoạt hợp vệ sinh cho học sinh vùng cao

Nhiều trường học vùng cao tại tỉnh Điện Biên đang đối mặt với tình trạng thiếu nước sinh hoạt mỗi mùa khô. Trước thực tế này, chính quyền địa phương và các nhà trường đang nỗ lực huy động nguồn lực, triển khai nhiều giải pháp nhằm đảm bảo nguồn nước sạch cho thầy và trò.

Ứng dụng KHCN trong sản xuất nông nghiệp tại Điện Biên

Ứng dụng KHCN trong sản xuất nông nghiệp tại Điện Biên

Những năm gần đây, việc ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất nông nghiệp tại Điện Biên ngày càng được đẩy mạnh. Nhiều mô hình sản xuất hiện đại đã góp phần nâng cao năng suất, chất lượng nông sản và mở ra hướng phát triển nông nghiệp bền vững cho địa phương.

Những bước chân xanh trên ruộng vàng biên giới Huế

Những bước chân xanh trên ruộng vàng biên giới Huế

Giữa cái nắng đầu hè vùng cao A Lưới, không khí mùa gặt trở nên rộn ràng trên những cánh đồng lúa chín. Nổi bật giữa đồng vàng là màu xanh áo lính của cán bộ, chiến sĩ Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng thành phố Huế đang cùng người dân thu hoạch lúa đông xuân.

'Cột mốc xanh' nơi biên cương xứ Lạng

'Cột mốc xanh' nơi biên cương xứ Lạng

Những năm gần đây, các Đồn Biên phòng, Bộ đội Biên phòng tỉnh Lạng Sơn đã xây dựng, phát triển các "Vườn cây kiểu mẫu" góp phần tạo nên những “cột mốc xanh” trên tuyến biên giới, không chỉ mang ý nghĩa phủ xanh đất trống, bảo vệ môi trường mà còn khẳng định chủ quyền, lãnh thổ thiêng liêng của Tổ quốc.

Khám phá mùa mận chín trên cao nguyên Mộc Châu

Khám phá mùa mận chín trên cao nguyên Mộc Châu

Những ngày này, thung lũng Nà Ka trên cao nguyên Mộc Châu, tỉnh Sơn La bước vào mùa mận chín rực rỡ. Những vườn mận trĩu quả thu hút đông du khách đến tham quan, trải nghiệm tự tay hái và thưởng thức mận hậu giữa không gian núi rừng Tây Bắc thanh bình, thơ mộng.

Cần sớm đầu tư tuyến đường liên xã ở vùng cao Lào Cai

Cần sớm đầu tư tuyến đường liên xã ở vùng cao Lào Cai

Nhiều năm nay, tuyến đường duy nhất từ thôn Mộ, xã Châu Quế kết nối với thôn Khe Chìa, xã Phong Dụ Hạ, tỉnh Lào Cai chưa được đầu tư khiến việc đi lại của người dân gặp nhiều khó khăn. Niềm mong mỏi lớn nhất của người dân nơi đây có được một tuyến đường thuận lợi cho việc đi lại, giao thương, phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Khơi dòng vốn hỗ trợ đến tay nông dân

Khơi dòng vốn hỗ trợ đến tay nông dân

Nhằm thực hiện hiệu quả chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất nông lâm nghiệp, thủy sản, Ủy ban nhân dân tỉnh Lào Cai đã ban hành Quyết định 13 quy định trình tự, thủ tục, hồ sơ thực hiện chính sách khuyến khích, hỗ trợ phát triển sản xuất nông, lâm nghiệp và thuỷ sản trên địa bàn tỉnh Lào Cai theo nghị quyết số 21/2025/NQ-HĐND của HĐND tỉnh. Đây được coi là yếu tố then chốt để các địa phương có căn cứ thực hiện và khơi dòng vốn hỗ trợ đến tay nông dân.

Ấn tượng 'Hương sắc vùng cao'

Ấn tượng 'Hương sắc vùng cao'

Những bức ảnh nghệ thuật đặc sắc, các gian hàng trưng bày, giới thiệu sản phẩm đặc trưng của các tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Ninh Bình, Thanh Hoá, cùng những đêm diễn sôi động, hấp dẫn của âm nhạc và bản sắc văn hoá vùng miền. Đó là cảm nhận của đông đảo nhân dân và du khách khi đến tham dự Triển lãm “Hương sắc vùng cao” năm 2026 do Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch phối hợp với UBND tỉnh Sơn La tổ chức tại phường Mộc Sơn.

Tạo nền tảng để đồng bào Khmer thoát nghèo bền vững

Tạo nền tảng để đồng bào Khmer thoát nghèo bền vững

Sự kết hợp chặt chẽ giữa chính sách hỗ trợ từ Nhà nước và ý chí vươn lên của người dân đã trở thành "chìa khóa" mở ra cánh cửa thoát nghèo bền vững cho nhiều hộ đồng bào Khmer tại Cần Thơ. Những năm qua, việc triển khai các chính sách dân tộc không chỉ dừng lại ở các chương trình mục tiêu quốc gia, mà đã trở thành một chiến lược xuyên suốt, sát thực tiễn đời sống của người dân.