Ơ Đu là một trong 5 dân tộc ít người nhất trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam. Trước đây, người Ơ Đu sinh sống rải rác tại các bản làng dọc hai bên thượng nguồn sông Nậm Nơn.
Ngày nay, cộng đồng dân tộc Ơ Đu sống tập trung tại bản tái định cư Văng Môn (xã Nga My, tỉnh Nghệ An) với 105 hộ, gần 350 nhân khẩu. Trong nhịp sống hiện đại, môi trường cộng cư lâu năm với đồng bào Khơ Mú, Thái, Kinh, Mông… nhưng người Ơ Đu vẫn có đời sống văn hóa, tâm linh rất phong phú, độc đáo và đặc trưng. Trong đó, có tục ăn trứng gà luộc trong lễ đón tiếng sấm đầu năm - nghi lễ độc đáo gắn với tín ngưỡng cầu mùa, cầu may và khát vọng về cuộc sống bình yên, no đủ.
Trong lễ đón tiếng sấm đầu năm, có 3 nghi thức với 3 mâm cúng riêng biệt, gồm: cúng bản, cúng thần Sấm và cúng tổ tiên, cúng vía cho dân bản.
Trứng gà hiện diện trong các nghi thức tín ngưỡng
Trong tâm thức của người Ơ Đu, khi có tiếng sấm đầu tiên vang lên đó là thời khắc bắt đầu năm mới. Đồng bào Ơ Đu sẽ tổ chức lễ đón tiếng sấm đầu năm (Lễ Chăm Phtrong), làm lễ tạ ơn thần linh, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, con cái khỏe mạnh, bản làng yên vui.
Sáng sớm hôm sau, người Ơ Đu cùng nhau mang các vật dụng sinh hoạt như nồi niêu, mâm bát, dao, gùi… ra suối Nậm Ngân sau bản để thực hiện nghi thức “rửa xui”, với ý nghĩa dòng nước thanh mát của suối thiêng sẽ cuốn trôi những điều phiền muộn của năm cũ, mang lại sự may mắn và bình an cho năm mới.
Nghi thức “rửa xui” ở suối thiêng giúp mọi người, bản làng rửa trôi đi những đen đủi, phiền muộn, nhũng điều xấu của năm cũ.
Trong vô số vật dụng gắn với đời sống sinh hoạt, lao động hằng ngày được mang ra rửa, kỳ cọ, lau chùi tại bờ suối sẽ không thể thiếu những quả trứng gà đã luộc chín. Người lớn, trẻ em không kể giới tính đều cầm trên tay những quả trứng rồi nhấn chìm trong nước, sau đó nhẹ nhàng rửa sạch lớp vỏ. Hoạt động này diễn ra lặp đi lặp lại rất nhiều lần.
Già làng Lo Thanh Bình, một trong số ít người hiếm hoi trong bản Văng Môn còn sử dụng được ngôn ngữ, tiếng nói, chữ viết của người Ơ Đu cho biết: Trước đây, người dân Ơ Đu sinh sống tản mát thành cụm chủ yếu ở các đầu khe, ngọn suối khu vực thượng nguồn sông Nậm Nơn. Mỗi cụm có từ 5 - 7 gia đình, các cụm cách nhau hàng giờ đi bộ bằng đường rừng, hoặc đường sông. Nghi thức rửa trứng gà luộc là hoạt động không thể thiếu trong buổi sáng đầu tiên của lễ đón tiếng sấm đầu năm - đón năm mới. Người dân Ơ Đu rửa trứng gà luộc là để cầu mong sự sinh sôi, phát triển. Chăn nuôi, làm nương rẫy thì gặp may mắn, cho nhiều gia súc, gia cầm, mùa màng bội thu. Chim chóc, muông thú, cây cối trên rừng Pu Pá cũng dồi dào.
Việc rửa trứng gà trong lễ đón tiếng sấm đầu năm có ý nghĩa cầu mong cây cối, vật nuôi sinh sôi, phát triển, mùa màng bội thu.
Sau khi qua nghi thức rửa xui ở bờ suối, những quả trứng sẽ được truyền tay, ưu ái dành tặng đến trẻ em, người già trong cộng đồng dân bản. Người được tặng những quả trứng gà đã luộc chín sẽ đón nhận bằng sự nâng niu, cảm thấy tự hào, hạnh phúc vì là chủ nhân của món quà ý nghĩa trong ngày đầu năm. Khi tặng trứng, người trao trứng mong muốn người lớn tuổi sẽ có sức khỏe, trí tuệ minh mẫn, sống lâu; trẻ em sẽ nhanh nhẹn, mau lớn, chăm ngoan, học giỏi.
Sau nghi thức “rửa xui” ở suối thiêng, dân bản tập trung tổ chức các nghi thức cúng, gồm: Cúng bản, nhằm báo cáo với thần linh, thổ địa, thổ công về việc dân bản đón năm mới, xin được phép tổ chức các hoạt động trên mảnh đất các vị thần cai quản, đồng thời mời các vị thần về dự, thụ hưởng lễ vật, chứng giám cho sự thành tâm của dân bản và cùng dân bản chung vui; Cúng thần Sấm để tri ân đến vị thần cho mưa gió thuận hòa, giúp mùa màng tốt tươi, vạn vật không bị khô hạn; Cúng tổ tiên và cúng vía cho dân bản để tưởng nhớ đến các thế hệ tiền nhân đã có công khai phá đất đai, tạo lập bản làng từ buổi sơ khai. Trong cả 3 mâm cúng đều có các lễ vật gồm: xôi nếp, cơm lam, cá suối nướng, thịt lợn luộc, thịt gà luộc, rượu trắng, nộm rêu đá, lạp cá suối, các món “nhoọc”… đặt trên mâm lớn, đan kết thủ công bằng mây, tre, nứa. Tuy nhiên chỉ duy nhất trên mâm cúng tổ tiên và cúng vía cho dân bản xuất hiện 1 quả trứng gà luộc chín còn nguyên vỏ.
Người dân Ơ Đu trong bản Văng Môn cùng nhau mang các vật dụng sinh hoạt hằng ngày ra suối thiêng Nậm Ngân để thực hiện nghi thức “rửa xui” trong ngày lễ đón tiếng sấm đầu năm.
Thầy mo Lo Văn Cường, người hiện còn nắm giữ được những bài cúng tế của người Ơ Đu trong các nghi lễ truyền thống và là người trực tiếp thực hành các nghi lễ của lễ đón tiếng sấm đầu năm. Thầy mo cho biết, kết thúc nghi thức cúng tổ tiên, cúng vía cho dân bản - nghi thức thực hiện sau cùng của lễ đón tiếng sấm đầu năm - quả trứng đã luộc chín trên mâm cúng này sẽ được người lớn bóc vỏ để chia cho các cháu nhỏ là chủ thể của các nghi lễ diễn ra tiếp đó, gồm: lễ đặt tên, lễ nhập họ và lễ buộc chỉ cổ tay. Thầy mo, già làng, trưởng dòng họ và bố mẹ gửi gắm ước nguyện những điều may mắn, tròn trịa, tâm hồn trong sáng, sức khỏe dồi dào đến với các cháu.
Món ăn trong ngày đón tiếng sấm đầu năm
Sau lễ “rửa xui” trên suối Nậm Ngân, những quả trứng gà đã luộc chín, rửa sạch bằng nước suối thiêng Nậm Ngân sẽ được tặng cho các cháu nhỏ.
Ông Lo Thanh Bình, già làng ở bản Văng Môn cho biết, ban đêm nghe tiếng sấm, sáng hôm sau người dân đem đồ đạc, vật dụng và những quả trứng ra suối để rửa trứng, rửa mặt mang ý nghĩa cho người thanh sạch, đẹp như quả trứng. Cùng thời điểm này thì các gia đình trong bản cũng luộc trứng gà để ăn, hoặc mang đi dự các nghi lễ đón tiếng sấm đầu năm. Số lượng trứng luộc ít nhất đủ để các thành viên trong gia đình đều có 1 quả.
Anh Lo Văn Hùng, người Ơ Đu bản Văng Môn cho biết, khi còn sinh sống rải rác cùng các cộng đồng dân tộc khác tại các bản Xốp Bột, Mạ, Kim Hòa, Com, Xiềng Mèn…, kinh tế người Ơ Đu chủ yếu làm nương rẫy, phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết. Trong tâm thức, tư duy dân gian của người Ơ Đu, sấm là tiếng gọi của thần trời hoặc thần mưa. Với người Ơ Đu, tiếng sấm đầu tiên của năm là dấu hiệu đất trời “thức dậy” sau mùa khô, đánh dấu sự chuyển mùa: mùa mưa sắp đến, cây cối bắt đầu sinh trưởng, chuẩn bị bước vào vụ sản xuất mới. Tục luộc và ăn trứng gà trong dịp đón tiếng sấm đầu năm của người Ơ Đu không phải chỉ là chuyện ăn uống thông thường, mà gắn với cả tín ngưỡng nông nghiệp, quan niệm về sinh sôi và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên.
Sau nghi thức cúng, quả trứng gà đã luộc chín trên mâm cúng sẽ được chia cho các em nhỏ có mặt để dự lễ đặt tên, nhập họ và buộc chỉ cổ tay.
Lý giải về tục ăn trứng gà trong lễ đón tiếng sấm đầu năm, ông Lo Văn Cường, thầy mo bản Văng Môn chia sẻ, phong tục này mang nhiều tầng ý nghĩa biểu tượng. Trứng gà mang hình ảnh mầm sống, tượng trưng cho sự sinh sôi, khởi đầu. Lễ đón tiếng sấm diễn ra vào thời điểm bắt đầu chu kỳ mới của tự nhiên, nên ăn trứng gà luộc mang ý nghĩa cầu cho cây lúa đơm bông, vật nuôi phát triển, con người khỏe mạnh và sinh sôi. Tiếng sấm là tín hiệu đánh thức muôn loài, trứng gà luộc là “thức ăn khởi sinh” để cộng đồng dân bản hòa cùng nhịp vận động của đất trời. Màu trứng trắng và hình dạng quả trứng tượng trưng hạt giống, sự tròn trịa, viên mãn để gửi gắm thông điệp cầu mong sinh sôi nảy nở của con người và mùa màng. Điều này rất phù hợp với lễ đón tiếng sấm, vốn là nghi lễ cầu mùa.
Già làng Lo Thanh Bình, bản Văng Môn chia sẻ, dân bản lựa chọn trứng gà vì dễ kiếm trong bản làng và là thực phẩm nguyên sơ, người dân chăn nuôi gà khá phổ biến. Người Ơ Đu chỉ luộc trứng gà chứ không chế biến thành món khác bởi luộc là cách chế biến cổ xưa, đơn giản, dễ thực hiện, phù hợp với nghi lễ cộng đồng, dễ chia đều cho mọi người trong bản. Đây là cách giữ nguyên hình dạng tự nhiên của quả trứng, đảm bảo yếu tố trứng vẹn hình dáng, giữ nguyên được linh lực, không làm “đứt” hay “vỡ” biểu tượng của sự sống. Ý nghĩa sâu xa của tục ăn trứng trong lễ đón tiếng sấm thể hiện sự biết ơn thiên nhiên, niềm tin vào chu kỳ tái sinh của đất trời, khát vọng duy trì nòi giống và cộng đồng, tinh thần gắn bó giữa con người với mùa màng.
Những quả trứng gà luộc trong lễ đón tiếng sấm đầu năm sẽ được người lớn dành tặng cho các em nhỏ trong bản để mang lại may mắn, hay ăn, chóng lớn, khỏe mạnh, chăm ngoan.
Ông Lương Văn Thái, Trưởng bản Văng Môn cho biết, năm 2006, thực hiện chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về việc nhường đất để xây dựng Nhà máy Thủy điện Bản Vẽ, đồng bào dân tộc Ơ Đu tập trung về sinh sống tại bản tái định cư Văng Môn. Toàn bản hiện có 29 hộ khá, giàu, 30 hộ trung bình, số hộ nghèo đã giảm đáng kể. Đổi thay lớn nhất là nhiều năm qua dân bản đã biết áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, phá thế độc canh cây lúa. Cả bản có 99 hộ gia đình được công nhận gia đình văn hóa; diện mạo bản làng ngày càng đổi thay khang trang; thiết chế văn hóa bản làng được cấp ủy, chính quyền địa phương và dân bản quan tâm đầu tư, xây dựng.
Riêng Lễ đón tiếng sấm đầu năm đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 2192/QĐ-BVHTTDL ngày 27/6/2025 đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng./.
Tên tự gọi: Ơ Ðu hoặc I Ðu.
Tên gọi khác: Tày Hạt (người đói rách).
Dân số: 376 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khơ Me (ngữ hệ Nam Á). Nay chỉ còn tiếng mẹ đẻ. Hầu hết người Ơ Ðu dùng các tiếng Khơ Mú, Thái làm công cụ giao tiếp hàng ngày.
Lịch sử: Xưa kia người Ơ Ðu cư trú suốt một vùng dọc theo hai con sông Nặm Mộ và Nặm Nơn. Nhưng tập trung nhất vẫn là dọc sông Nặm Nơn. Do nhiều biến cố trong lịch sử liên tiếp xảy ra ở vùng này buộc họ phải rời đi nơi khác hay sống hoà lẫn với các cư dân mới đến. Hiện người Ơ Ðu ở hai bản đông nhất là Xốp Pột và Kim Hoà, xã Kim Ða huyện Tương Dương, Nghệ An. Ở Lào họ hợp với nhóm Tày Phoọng cư trú ở tỉnh Sầm Nưa.
Hoạt động sản xuất: Người Ơ Ðu sinh sống chủ yếu bằng nương rẫy và một phần ruộng nước. Mỗi năm họ chỉ làm một vụ: phát, đốt, gieo hạt từ các tháng 4-5 âm lịch, thu hoạch vào các tháng 9-10. Công cụ làm rẫy gồm rìu, dao, gậy chọc lỗ. Ngoài lúa là giống cây trồng chính, còn trồng sắn, bầu, bí, ngô, ý dĩ, đỗ, hái lượm và săn bắn vẫn có vị trí quan trọng trong đời sống. Chăn nuôi trâu bò, lợn gà, dê khá phát triển. Trâu, bò dùng làm sức kéo, kéo cày, lợn gà sử dụng trong các dịp cưới, nghi lễ tín ngưỡng, cúng ma... Ðan lát đồ gia dụng bằng giang, mây, một phần tiêu dùng, phần để trao đổi. Xưa họ còn biết dệt vải.
Ăn: Người Ơ Ðu thường ăn 1 bữa phụ (sáng), 2 bữa chính (trưa và tối). Trước đây họ ăn xôi đồ, nay có cả cơm gạo tẻ, khi mất mùa ăn củ nâu, củ mài, hoặc sắn, ngô thay cơm. Họ thích uống rượu, hút thuốc lào.
Mặc: Hiện nay, nam và nữ đều ăn mặc theo kiểu người Thái, Việt trong vùng. Những bộ trang phục cổ truyền còn rất ít.
Ở: Trước đây, ngôi nhà truyền thống, nhà sàn, phải dựng quay đầu vào núi (dựng chiều dọc). Khi dựng cột phải tuân theo một thứ tự nhất định. Nay kiểu nhà này không còn nữa. Họ ở sàn nhà giống như nhà sàn người Thái.
Phương tiện vận chuyển: Phổ biến hơn cả là gùi dây đeo bên trán. Gùi rất đẹp, bền chắc.
Quan hệ xã hội: Do số lượng dân số ít, sống xen kẽ với người Khơ Mú và Thái cho nên các mặt quan hệ xã hội văn hóa của họ chịu nhiều ảnh hưởng hai dân tộc này. Người Ơ Ðu lấy họ theo họ Thái, Lào. Tổ chức dòng họ rất mờ nhạt. Trưởng họ là người có uy tín, được kính trọng và có vai trò lớn trong dòng họ.
Gia đình người Ơ Ðu là gia đình nhỏ phụ quyền. Ðàn ông quyết định tất thẩy các công việc trong nhà. Phụ nữ không được hưởng thừa tự. Họ phổ biến tục ở rể. Lễ vật trong dịp cưới không thể thiếu là thịt sóc, thịt chuột sấy khô và cá ướp muối.
Sinh đẻ: Phụ nữ đẻ ngồi tại góc nhà phía gian dành cho phụ nữ. Nhau trẻ bỏ vào ống tre đem chôn ngay dưới gầm sàn. Tuổi đứa con được tính từ ngày có tiếng sấm trong năm. Khi đó đứa bé được coi là đầy năm và được bố mẹ làm lễ đặt tên.
Thờ cúng: Người Ơ Ðu tin rằng khi người chết, hồn biến thành ma. Hồn thân thể ngụ tại bãi tha ma, hồn gốc ở chỏm tóc ở lại làm ma nhà. Ma nhà chỉ ở với con cháu một đời theo thứ tự từ con trai cả đến con trai thứ. Khi các con trai đã chết hết, người ta làm lễ tiễn ma nhà về với tổ tiên. Nơi thờ ma nhà tại góc hồi của gian thứ hai. Bàn thờ đơn giản, treo cao sát mái nhà.
Lễ tết: Người Ơ Ðu ăn tết Nguyên đán, tết cơm mới. Ngày hội lớn nhất là lễ đón tiếng sấm trong năm. Ngày đó, cư dân khắp nơi đổ về mở hội tế trời, mổ trâu, bò, lợn ăn mừng tại bản Xốp Pột, xã Kim Ða, Tương Dương, Nghệ An.
Văn nghệ: Người Ơ Ðu sử dụng thành thạo các loại nhạc cụ của người Khơ Mú, Thái như: sáo, khèn, chiêng, trống; thuộc các làn điệu dân ca Khơ Mú, Thái, kể chuyện dã sử.
Chơi: Người Ơ Ðu có vai trò chơi đánh khăng, chơi quay, ném còn, ô ăn quan.
Theo cema.gov.vn
