Nếu chỉ nhìn vào bề nổi, ca cao vẫn là một cây trồng nhỏ trong bức tranh nông nghiệp Tây Nguyên. Diện tích không lớn, sản lượng khiêm tốn, thị trường chưa ổn định. Nhưng nếu đi sâu vào hành trình của một số doanh nghiệp, hợp tác xã tại Tây Nguyên, có thể thấy cây ca cao đang mở ra một câu hỏi lớn hơn: Tây Nguyên không chỉ là vùng trồng ca cao nguyên liệu, mà đang đứng trước khả năng hình thành một chuỗi ngành hàng mang lại giá trị gia tăng cao.
Đưa ca cao vào chuỗi thị trường
Công ty cổ phần Ca cao - Sôcôla Azzan (phường Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk) là một trong những đơn vị có hành trình gắn bó lâu năm với cây ca cao. Ông Trần Quốc Tùng, Tổng Giám đốc Azzan chia sẻ: “Azzan bắt đầu với ca cao không như một dự án kinh doanh, mà từ lựa chọn rất cá nhân, xuất phát từ niềm đam mê với cây ca cao, để đi từ ca cao nguyên liệu đến những thanh chocolate mang hương vị Tây Nguyên và xa hơn là xây dựng các vườn ca cao nhiều giống quý phục vụ nghiên cứu, giáo dục và trải nghiệm”.
“Nếu chỉ bán hạt, ca cao sẽ mãi là cây nguyên liệu. Người trồng luôn phụ thuộc, giá cả bấp bênh. Tôi muốn đi đến tận cùng chuỗi, để hiểu xem giá trị thực sự nằm ở đâu”, ông Trần Quốc Tùng chia sẻ.
Từ nhận thức đó, Azzan lựa chọn cách đi trọn vẹn trong chuỗi giá trị ca cao, từ trồng, thu hoạch, lên men, sấy, rang, xay đến chế biến thành chocolate. Không có sẵn mô hình, không có sẵn thị trường, ông Tùng phải tự thử nghiệm từng công đoạn, từ phương pháp lên men để giữ hương vị, đến kỹ thuật rang để không làm mất mùi đặc trưng của hạt, từ chocolate nguyên chất đến các dòng sản phẩm phối trộn.
“Chế biến giúp tôi nhìn rõ nhất giá trị của ca cao. Một thanh chocolate có giá cao hơn nhiều lần so với hạt, nhưng điều quan trọng là mình kiểm soát được toàn bộ hành trình của sản phẩm, từ cây đến tay người tiêu dùng”, ông Tùng nói.
Một điểm khác biệt trong mô hình của Azzan là việc gắn ca cao với giáo dục và nghiên cứu ứng dụng. Hiện nay, ngoài vùng ca cao nguyên liệu, Azzan đang duy trì một vườn ca cao ngay trung tâm đô thị Buôn Ma Thuột (số 111 Y Ngông, phường Buôn Ma Thuột), nơi lưu giữ 27 bộ gen ca cao quý hiếm. Đây được xem là không gian lưu giữ nguồn gen ca cao đặc trưng của khu vực Đông Nam Á, phục vụ bảo tồn, nghiên cứu, đào tạo chế biến và trải nghiệm về ca cao và chocolate ngay giữa lòng Tây Nguyên.
Theo ông Trần Quốc Tùng, với cây ca cao Việt Nam, nhiều nghiên cứu vẫn còn dừng lại trên giấy. “Tôi muốn kiểm chứng ngay tại vườn, để biết cái gì phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng và thị trường Việt Nam, từ đó nâng chuỗi giá trị kinh tế của cây ca cao lên gấp nhiều lần so với hiện nay. Nếu không gắn nghiên cứu với thực tế sản xuất, rất khó tạo ra giá trị thật”, ông Tùng nhìn nhận.
Trong khi đó, Hợp tác xã Nông nghiệp Krông Nô (tỉnh Lâm Đồng) là một trong những đơn vị đã canh tác và kinh doanh ca cao nhiều năm, đóng vai trò là mắt xích quan trọng để giữ chuỗi không bị đứt gãy với các hộ nông dân trồng ca cao. Hợp tác xã tổ chức vùng nguyên liệu, tập hợp nông dân, chuẩn hóa quy trình trồng và sơ chế ca cao.
Theo ông Vũ Văn Nghĩa, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Krông Nô, nếu không có tổ chức trung gian, rất khó để nông dân tiếp cận doanh nghiệp chế biến. Nông dân không thể tự mình đàm phán với doanh nghiệp, cũng không đủ điều kiện đầu tư hệ thống lên men, sấy. Hợp tác xã đứng ra tổ chức sản xuất, đảm bảo chất lượng và làm đầu mối tiêu thụ. Tuy nhiên, hợp tác xã cũng là nơi gánh nhiều rủi ro, từ thiếu vốn, thiếu hạ tầng, đến phụ thuộc vào cam kết thu mua. Nếu không có hợp tác xã, chuỗi ca cao sẽ rơi vào tình trạng manh mún, mỗi hộ làm một kiểu, rất khó xây dựng thương hiệu.
Cần tổ chức thành một ngành hàng
Quy mô sản xuất ca cao của vùng Tây Nguyên những năm gần đây có xu hướng mở rộng, song vẫn còn phân tán, manh mún; phụ thuộc nhiều vào thị trường, chưa có nguồn giống chất lượng đồng đều. Sản phẩm chưa đa dạng, số lượng sản phẩm đạt chứng nhận còn ít, trình độ kỹ thuật và công nghệ còn hạn chế; liên kết tiêu thụ chưa chặt chẽ, giá trị gia tăng chưa cao.
Azzan đã không chỉ xuất khẩu được các sản phẩm chế biến từ ca cao, mà còn “xuất khẩu tại chỗ” những giá trị tăng thêm theo chuỗi. Câu chuyện của Azzan, Công ty Nam Trường Sơn và Hợp tác xã Krông Nô không đứng riêng lẻ, mà phản ánh một xu hướng rộng hơn trong ngành ca cao Việt Nam. Xu hướng này thể hiện rõ qua các dự án và chương trình như: Knh tế tuần hoàn từ cây ca cao đến thanh chocolate, hay sản xuất ca cao tái sinh nhằm hỗ trợ phát triển sinh kế tại Việt Nam.
Các chương trình này hướng tới xây dựng mô hình chuỗi giá trị bền vững, từ trồng trọt, sơ chế, chế biến đến sản phẩm cuối cùng, đồng thời tận dụng phụ phẩm ca cao theo hướng kinh tế tuần hoàn. Theo đó, hạt ca cao Đắk Lắk không chỉ là một nguyên liệu thô, mà được kỳ vọng trở thành một sản phẩm mang giá trị văn hóa, gắn với hình ảnh một Tây Nguyên năng động, sáng tạo và có trách nhiệm.
Tại Đắk Lắk, Công ty TNHH Nam Trường Sơn là một trong những doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào khâu chế biến và thương mại hóa sản phẩm ca cao. Doanh nghiệp này không chỉ thu mua hạt, mà tham gia toàn bộ quá trình chuẩn hóa, từ hỗ trợ kỹ thuật lên men, kiểm soát chất lượng, đến phát triển các dòng sản phẩm như chocolate, bột ca cao và đồ uống ca cao.
Thách thức lớn nhất của ca cao không nằm ở trồng trọt, mà ở tính ổn định của chuỗi. Bà Võ Thị Ngọc Ánh, đại diện Công ty TNHH Nam Trường Sơn cho rằng: “Doanh nghiệp không thể mua từng hộ, từng vườn. Muốn làm chocolate chất lượng cao, phải có vùng nguyên liệu đồng nhất, truy xuất được, kiểm soát được quy trình. Nếu không có liên kết, ca cao rất dễ quay về vòng luẩn quẩn bán thô, giá thấp”.
Ca cao là loại cây có chu kỳ khai thác dài, sau khoảng 3 - 4 năm trồng bắt đầu cho thu hoạch ổn định và có thể khai thác liên tục từ 20 - 25 năm. Năng suất bình quân đạt từ 1,5 - 2,5 tấn hạt khô/ha/năm và có thể cao hơn nếu áp dụng đúng quy trình kỹ thuật. So với nhiều loại cây công nghiệp khác, chi phí đầu tư chăm sóc ca cao ở mức hợp lý, hiệu quả kinh tế tương đối ổn định.
Trên thị trường, ca cao là nguyên liệu quan trọng trong ngành công nghiệp thực phẩm và mỹ phẩm, với nhu cầu ổn định trên thị trường toàn cầu. Các sản phẩm từ ca cao Tây Nguyên hiện nay như ca cao bột nguyên chất, chocolate, ca cao lên men, mỹ phẩm từ ca cao hay than sinh học từ vỏ ca cao đều có tiềm năng mang lại giá trị và lợi nhuận cao.
Tuy nhiên, với Việt Nam, ca cao vẫn là một ngành hàng non trẻ, vốn đầu tư ban đầu tương đối lớn, khả năng bảo quản và chế biến sau thu hoạch còn hạn chế, công nghệ sản xuất chưa đồng bộ và dễ bị tác động bởi điều kiện thời tiết cực đoan. Điều này đặt ra yêu cầu các địa phương cần có chính sách rõ ràng trong quy hoạch vùng trồng, tăng cường liên kết sản xuất - tiêu thụ và thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý sản xuất, chế biến sau thu hoạch.
Từ tiềm năng phát triển của cây ca cao và các sản phẩm chế biến từ ca cao, các tỉnh vùng Tây Nguyên đang rà soát chính sách để định hướng phát triển bền vững ngành hàng này, từ khâu tổ chức sản xuất, chế biến đến thị trường tiêu thụ. Đây được xem là hướng đi dài hạn để ca cao không chỉ là cây trồng phụ, mà trở thành một ngành hàng có vị trí thực sự trong cơ cấu nông nghiệp vùng./.
Bài cuối: Định hình trên bản đồ thế giới
