Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông (tỉnh Lâm Đồng) đang bước vào giai đoạn chuẩn bị cho kỳ tái thẩm định dự kiến diễn ra vào tháng 7/2027. Đây là dấu mốc quan trọng nhằm giữ vững danh hiệu quốc tế, đồng thời tiếp tục phát huy giá trị di sản địa chất, văn hóa và đa dạng sinh học gắn với phát triển du lịch bền vững.
"Bảo tàng ngoài trời" giữa đại ngàn Tây Nguyên
Trải rộng trên diện tích gần 4.760 km2 thuộc 22 xã, phường phía Tây tỉnh Lâm Đồng (chiếm tới 73,1% diện tích tự nhiên toàn tỉnh Đắk Nông cũ), Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông được hình thành qua hàng triệu năm vận động kiến tạo địa chất cùng nhiều đợt phun trào núi lửa. Quá trình này đã tạo nên hệ thống hang động núi lửa trong đá bazan độc đáo, được đánh giá là một trong những hệ thống tiêu biểu của khu vực Đông Nam Á.
Đến nay, khu vực đã ghi nhận gần 50 hang động núi lửa với tổng chiều dài hơn 10 km, cùng khoảng 65 điểm di sản địa chất và địa mạo. Xen giữa các miệng núi lửa, thác nước và hệ sinh thái rừng nhiệt đới là nhiều dấu tích có giá trị khoa học quan trọng, phản ánh lịch sử địa chất, khảo cổ và đa dạng sinh học của khu vực. Đặc biệt, bên trong các hang động vẫn còn lưu giữ nhiều bằng chứng về quá trình hình thành Trái Đất, dấu tích cư trú của người tiền sử, các tổ hợp khoáng vật, hóa thạch và hệ sinh thái đặc hữu. Những phát hiện này cho thấy khu vực từng là một phần của đại dương cổ cách đây hàng triệu năm.
Phó Giáo sư - Tiến sĩ Trần Tân Văn, Chủ tịch Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Việt Nam cho hay, Công viên địa chất Đắk Nông có những giá trị nổi bật, tạo nên sự khác biệt so với các công viên địa chất khác ở Việt Nam. Đây là vùng có hoạt động núi lửa trẻ diễn ra rất mạnh mẽ, với 6 miệng núi lửa được ghi nhận cùng hệ thống hang động núi lửa độc đáo. Đến nay, khoảng 50 hang động núi lửa đã được khảo sát, đo vẽ và đang có giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị. Bên cạnh đó, Công viên địa chất Đắk Nông còn sở hữu nhiều thác nước đẹp và nổi tiếng như Liêng Nung, Gia Long, Trinh Nữ,... đây là những giá trị đặc sắc mà nhiều công viên địa chất khác không có.
Không chỉ nổi bật về địa chất, Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông còn là không gian hội tụ lưu giữ Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, Di tích quốc gia đặc biệt Đường Hồ Chí Minh cùng bản sắc văn hóa của hơn 40 dân tộc anh em sinh sống trên địa bàn. Các sử thi, nghề thủ công truyền thống, lễ hội dân gian và nhiều giá trị văn hóa bản địa vẫn được gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ. Sự hòa quyện giữa thiên nhiên và văn hóa đã tạo nên thương hiệu "Xứ sở của những âm điệu" là một trong ba chủ đề trải nghiệm của Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông.
Đoàn chuyên gia của Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Việt Nam khảo sát tại Nhà triển lãm Âm thanh (phường Bắc Gia Nghĩa, tỉnh Lâm Đồng).
"Giá trị văn hóa của Công viên địa chất cũng rất đa dạng, khác biệt. Ở đây có người Mạ, người Ê Đê, người M'nông và hàng chục dân tộc khác từ khắp các vùng miền của đất nước đến sinh sống, tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc, khác biệt. Vì vậy, các chuyên gia cũng như những người xây dựng, phát triển Công viên địa chất đã đặt cho nơi đây cái tên rất mỹ miều, thậm chí hay nhất trong số các Công viên địa chất ở Việt Nam, đó là Xứ sở của những âm điệu", Phó Giáo sư - Tiến sĩ Trần Tân Văn, Chủ tịch Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Việt Nam nhấn mạnh.
Sự hòa quyện giữa di sản địa chất và di sản văn hóa đã tạo nên sức hấp dẫn riêng của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông. Đây cũng là nội dung được đoàn chuyên gia UNESCO đặc biệt quan tâm trong đợt khảo sát thực địa từ ngày 8 - 11/6 nhằm phục vụ công tác tái thẩm định vào năm 2027. Qua khảo sát thực địa tại nhiều điểm di sản và đánh giá công tác bảo tồn, phát huy giá trị, đoàn chuyên gia đã đưa ra nhiều khuyến nghị để địa phương tiếp tục hoàn thiện công tác quản lý và phát triển bền vững.
Hoàn thiện các khuyến nghị của UNESCO
Trên cơ sở các khuyến nghị của Đoàn chuyên gia, UBND tỉnh Lâm Đồng đã ban hành kế hoạch triển khai đồng bộ các nhiệm vụ chuẩn bị cho kỳ tái thẩm định năm 2027. Trọng tâm là hoàn thành 7 nhóm khuyến nghị của UNESCO, gồm: bảo tồn và diễn giải di sản địa chất; hoàn thiện hệ thống nhận diện Công viên địa chất; nâng cấp cơ sở hạ tầng; phát triển du lịch địa chất; kiện toàn công tác quản lý, nhân sự; mở rộng mạng lưới đối tác và tăng cường hội nhập với Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO.
Theo kế hoạch, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch được giao làm đầu mối tham mưu, chủ trì công tác chuẩn bị. Đơn vị sẽ hướng dẫn, theo dõi, đôn đốc các sở, ngành, địa phương triển khai nhiệm vụ; đồng thời rà soát toàn bộ 3 tuyến trải nghiệm, 41 điểm di sản cùng các điểm tham quan để điều chỉnh, bổ sung phù hợp. Cùng với đó là chuẩn hóa hệ thống nhận diện, bảng biển, nội dung diễn giải, cơ sở dữ liệu và nền tảng số, hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO trước ngày 31/1/2027.
Cùng với việc hoàn thiện hồ sơ, tỉnh sẽ kiện toàn bộ máy quản lý Công viên địa chất; xây dựng mạng lưới chuyên gia và đối tác trong, ngoài nước; tăng cường hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu và các công viên địa chất thuộc Mạng lưới Công viên địa chất Việt Nam, khu vực châu Á - Thái Bình Dương và toàn cầu. Các sản phẩm du lịch địa chất, chương trình giáo dục cộng đồng, hoạt động truyền thông và đào tạo nguồn nhân lực sẽ được xây dựng, vận hành thử trước khi đoàn chuyên gia UNESCO đến làm việc.
Hệ thống hang động núi lửa trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông (xã Nam Đà, tỉnh Lâm Đồng).
UBND tỉnh cũng phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng sở, ngành nhằm bảo đảm tiến độ thực hiện. Trong đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường phụ trách quản lý tài nguyên, đa dạng sinh học và cảnh quan; Sở Khoa học và Công nghệ triển khai số hóa di sản, xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ số; Sở Xây dựng rà soát quy hoạch, hạ tầng; Sở Giáo dục và Đào tạo lồng ghép nội dung giáo dục về Công viên địa chất vào các hoạt động học tập, trải nghiệm. Các đơn vị liên quan sẽ phối hợp huy động nguồn lực, phát triển sản phẩm OCOP, đẩy mạnh quảng bá và mở rộng hợp tác quốc tế phục vụ công tác tái thẩm định.
Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng Nguyễn Ngọc Phúc, đối với 22 xã, phường nằm trong vùng Công viên địa chất, tỉnh yêu cầu xây dựng kế hoạch triển khai chi tiết; nâng cao trách nhiệm trong quản lý, bảo vệ và khai thác hiệu quả các điểm di sản; đồng thời rà soát hạ tầng, hệ thống biển chỉ dẫn, điểm dừng chân và các điều kiện phục vụ khách tham quan. Các địa phương cũng cần tăng cường bảo vệ cảnh quan, xử lý tình trạng lấn chiếm đất đai, xây dựng trái phép, khai thác khoáng sản không đúng quy định; phát triển du lịch cộng đồng và các sản phẩm OCOP gắn với giá trị của Công viên địa chất.
Đối với những địa phương còn tồn tại theo khuyến nghị của UNESCO, tỉnh yêu cầu tập trung hoàn thiện trung tâm thông tin, chỉnh trang các điểm di sản, nâng cấp hạ tầng, bổ sung nội dung trưng bày và phát triển các sản phẩm văn hóa, du lịch đặc trưng. Tất cả các hạng mục phải hoàn thành, vận hành thử trước ngày 31/5/2027 để sẵn sàng đón đoàn chuyên gia UNESCO.
UBND tỉnh cũng yêu cầu các sở, ngành và địa phương xây dựng kế hoạch triển khai cụ thể, xác định rõ tiến độ, sản phẩm đầu ra và trách nhiệm của từng đơn vị, cá nhân; thực hiện nghiêm chế độ báo cáo hằng tuần. Những trường hợp chậm tiến độ hoặc không hoàn thành nhiệm vụ sẽ bị kiểm điểm trách nhiệm theo quy định.
Theo kế hoạch, toàn bộ các nhiệm vụ trọng tâm sẽ hoàn thành trước thời điểm đoàn chuyên gia UNESCO tiến hành tái thẩm định vào tháng 7/2027. Đây là cơ sở quan trọng để Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông tiếp tục giữ vững danh hiệu, qua đó góp phần bảo tồn các giá trị di sản, thúc đẩy phát triển du lịch bền vững và tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội khu vực phía Tây tỉnh Lâm Đồng./.
