Ở độ tuổi gần 70, bà Lò Thị Hoa (dân tộc Thái, 69 tuổi, thôn Trung Sơn, xã Đắk Wil, tỉnh Lâm Đồng) ngày ngày vẫn miệt mài ngồi bên khung cửi gìn giữ nghề dệt thổ cẩm truyền thống.
Khăn Piêu… bay tới đại ngàn
Trong những năm qua, bà Lò Thị Hoa đã được địa phương tặng nhiều giấy khen, giải thưởng tại các cuộc thi, lễ hội văn hóa truyền thống. Đặc biệt, năm 2019, bà Lò Thị Hoa vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân Ưu tú” với thành tích có nhiều cống hiến xuất sắc trong giữ gìn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc. Tháng 3/2025, Nghệ nhân Ưu tú Lò Thị Hoa cũng là một trong những cá nhân được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Nông đề nghị xét tặng danh hiệu “Nghệ nhân Nhân dân” trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 4.
Vùng biên giới Đắk Wil là quê hương thứ hai của Nghệ nhân Ưu tú Lò Thị Hoa. Bà đặt chân đến mảnh đất này cũng suýt soát 40 năm sau khi rời khỏi quê hương Thanh Hóa. Năm 1989, bà Hoa cùng gia đình di cư đến vùng đất mới là xã Nam Dong (sau này tách ra thành xã Ea Pô, huyện Cư Jút, tỉnh Đắk Nông cũ) để lập nghiệp. Giữa đại ngàn Tây Nguyên, bà Hoa tự trồng bông lấy vải, trồng dâu nuôi tằm để duy trì nghề dệt truyền thống của dân tộc mình.
Bà Hoa kể, bà thành thạo việc kéo sợi, nhuộm sợi, dệt thổ cẩm từ năm 12 tuổi do được mẹ và bà ngoại chỉ dạy. Đây cũng là yêu cầu bắt buộc đối với người phụ nữ tại quê nhà bà Hoa, nhằm gìn giữ nghề dệt thổ cẩm truyền thống của dân tộc.
“Sau khi học nghề, chúng tôi tự tay thêu những chiếc khăn Piêu, gối ngủ để dùng trong nhà hoặc dành tặng cho người mình yêu. Bản thân tôi cũng thêu gối tặng cho người yêu, sau này là chồng, với ý nghĩa khi về chung sống với nhau là chung gối, chung giường”, bà Hoa chia sẻ.
Những năm qua, dưới mái hiên của căn nhà gỗ ba gian giữa thôn Trung Sơn, hằng ngày, Nghệ nhân Lò Thị Hoa vẫn miệt mài bên khung dệt, tỉ mỉ hoàn thành các sản phẩm thổ cẩm truyền thống có hoa văn bắt mắt mang đậm truyền thống dân tộc Thái. Bà Hoa cho biết, các sản phẩm phổ biến hiện nay là khăn Piêu, khăn trải bàn, khăn quàng cổ, túi xách hoặc nguyên tấm vải lớn... Mỗi loại có giá trị khác nhau tùy vào ít hay nhiều hoa văn, màu sắc kết hợp hay kỹ thuật thêu. “Có sản phẩm giá chỉ vài chục nghìn đồng nhưng có loại vài trăm nghìn đồng một m2”, bà Hoa nói.
Gieo hạt mầm truyền thống
Không chỉ duy trì nghề dệt thổ cẩm để phục vụ kinh tế gia đình, bà Hoa còn tham gia các hoạt động truyền dạy nghề dệt thổ cẩm truyền thống cho người dân trong vùng và cả các tỉnh lân cận. Theo Phòng Văn hóa, Thông tin xã Đắk Wil, thôn Trung Sơn có đến 65% người dân tộc Thái di cư vào sinh sống từ hàng chục năm qua. Tuy nhiên, số nghệ nhân chuyên nghiệp, thành thục các kỹ thuật nghề kéo sợi, dệt thổ cẩm truyền thống như bà Hoa rất hiếm. Hằng năm, ngoài việc tham gia các lớp dạy dệt thổ cẩm truyền thống, cuộc thi, ngày hội văn hóa các dân tộc tại địa phương, bà Hoa còn được mời đi truyền dạy nghề dệt thổ cẩm ở các vùng lân cận trong khu vực Tây Nguyên; giao lưu, quảng bá nghề dệt ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh.
Đến nay, bà Hoa đã tham gia nhiều lớp truyền dạy nghề dệt thổ cẩm truyền thống với gần 60 lượt học viên được đào tạo. Bà Hoa vui mừng cho biết, người cháu gái 18 tuổi của bà đã bắt đầu học nghề dệt thổ cẩm truyền thống, tiếp tục gìn giữ nghề truyền thống này.
Chị Lộc Thị Nhuận (40 tuổi, người dân tộc Thái, thôn Trung Sơn, xã Đắk Wil) cho biết, nhờ tham gia lớp học nghề dệt thổ cẩm của bà Hoa, chị đã thành thục các kỹ thuật kéo sợi, dệt vải bằng khung của dân tộc mình. Ngoài một số sản phẩm truyền thống, chị Nhuận cũng tiếp tục học hỏi để có thể hoàn thành những sản phẩm thổ cẩm có hoa văn phức tạp, pha chút hiện đại để đáp ứng thị hiếu trong giai đoạn hiện nay.
Theo ông Hoàng Văn Tám, Chủ tịch UBND xã Đắk Wil, bà Lò Thị Hoa là trường hợp đặc biệt của địa phương khi vinh dự được Nhà nước vinh danh, khen thưởng. Không chỉ phát huy nghề truyền thống trong đời sống kinh tế gia đình, bà Hoa còn có vai trò quan trọng, góp phần bảo tồn, duy trì nghề dệt của dân tộc Thái trên vùng đất biên giới nơi đại ngàn Tây Nguyên./.
