Để hiểu rõ hơn vấn đề này, phóng viên báo Tin tức và Dân tộc đã có cuộc phòng vấn ông Bùi Quang Cường, Trưởng Ban Phát triển nguồn nhân lực, Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam.
Thương mại điện tử và các nền tảng số có thể giúp các sản phẩm đặc sản vùng cao vượt qua những hạn chế về khoảng cách địa lý, quy mô thị trường và phương thức phân phối như thế nào, thưa ông?
Mức độ tiếp cận công nghệ số của đồng bào dân tộc thiểu số hiện nay khác nhau. Trên mạng có rất nhiều hình ảnh các KOL, KOC đã bán hàng rất tốt trên các nền tảng công nghệ số. Tuy nhiên, đây mới chỉ là một vài cá nhân. Tôi nghĩ rằng cần phải trở thành một phong trào để nhiều người có thể kinh doanh trên các nền tảng thương mại điện tử. Đây mới là điều mà quốc gia hướng tới.
Công nghệ số đã làm cho khoảng cách địa lý được xóa mờ. Ví dụ, chúng ta có thể ở một tỉnh xa xôi như Mù Cang Chải vẫn có thể bán hàng trên toàn quốc, hay có thể ngồi tại một vùng núi Việt Nam bán hàng ra nước ngoài. Công nghệ có thể làm cho khoảng cách địa lý được xóa nhòa, nhưng lại xuất hiện một khoảng cách khác, đó là khoảng cách về kỹ năng số. Chúng ta phải biết cách đưa sản phẩm đến người tiêu dùng.
Nếu để ý, thời gian vừa rồi có một xu hướng là hằng năm thương mại điện tử tăng trưởng rất cao, tuy nhiên số nhà bán hàng trên thương mại điện tử đang giảm dần trong khoảng 3 năm trở lại đây. Điều đó có nghĩa thương mại điện tử đang trong giai đoạn thanh lọc thị trường.
Doanh thu trên thương mại điện tử vẫn đang tăng cao, trung bình khoảng từ hơn 20% đến 30 - 40%. Tuy nhiên, số nhà bán hàng trên thương mại điện tử trong 3 năm trở lại đây tiếp tục giảm và đến thời điểm hiện tại vẫn đang giảm.
Điều này cho thấy kinh doanh trên thương mại điện tử không còn là một việc làm thêm hay làm cho vui nữa, mà phải là một nghề chuyên nghiệp, phải làm một cách bài bản mới có thể cạnh tranh được. Những nhà bán hàng nhỏ lẻ, không có quy trình, kỹ năng tốt sẽ bị loại bỏ khỏi thị trường; còn những nhà bán hàng có thể vào sau nhưng có sự chuyên nghiệp thì doanh số ngày càng tăng.
Tôi nghĩ rằng khoảng cách địa lý thì xóa mờ, nhưng khoảng cách về kỹ năng số có khi lại đang tăng lên.
Thưa ông, đâu là những điểm nghẽn lớn nhất khiến nhiều sản phẩm có chất lượng, bản sắc riêng nhưng vẫn khó tiếp cận rộng rãi người tiêu dùng trên môi trường số? Các chủ thể sản xuất cần thay đổi ra sao trong cách xây dựng thương hiệu, quảng bá, bán hàng và kết nối với nền tảng, logistics, thanh toán để phát triển kinh doanh đa kênh và mở rộng thị trường một cách bền vững?
Tôi cho rằng điểm nghẽn lớn không nằm ở chất lượng sản phẩm mà ở khả năng “đưa sản phẩm ra thị trường số”, từ bao bì, nhãn mác, câu chuyện thương hiệu đến cách lựa chọn đúng nhóm khách hàng.
Tôi thường ví một sản phẩm tốt cũng giống như chúng ta có một cô gái đẹp, nhưng cô gái đẹp ấy chưa được trang điểm làm sao để hấp dẫn, phù hợp với từng đối tượng khách hàng khác nhau.
Việc đầu tiên là phải “trang điểm” cho sản phẩm. Sản phẩm đã tốt rồi, tuy nhiên cần điều chỉnh bao bì, nhãn mác, câu chuyện sản phẩm để phù hợp với từng đối tượng khách hàng khác nhau.
Sau đó, nếu sản phẩm đẹp, hấp dẫn thì vẫn có khả năng “ế” rất cao vì không có khách hàng nào biết đến. Đây là việc tiếp theo, đó là phải chọn kênh. Khách hàng mục tiêu tiếp cận qua những kênh nào thì chúng ta phải có mặt ở những kênh đó. Ví dụ khách hàng tập trung ở Facebook, TikTok hay các sàn thương mại điện tử thì chúng ta phải có mặt trên các kênh đó, cũng như những nơi mà khách hàng quan tâm.
Việc này không đơn giản là đăng một sản phẩm lên kênh là có thể tiếp cận được rất nhiều người. Quan trọng là phải hiểu về các nền tảng đó. Từng kênh sẽ có những thuật toán, cách thức khác nhau để tiếp cận khách hàng mục tiêu. Chúng ta phải hiểu về các nền tảng và tìm cách đưa sản phẩm đến với nhiều người hơn. Có thể có những cách tiếp cận tự nhiên và cũng có thể có những cách tiếp cận cần phải trả phí mới có thể tiếp cận được khách hàng.
Sau khi tiếp cận khách hàng, còn rất nhiều khâu như định giá sản phẩm, vận chuyển, logistics, thanh toán. Để thành công trên thương mại điện tử, không chỉ cần có sản phẩm mà cần một hệ sinh thái và phải có khả năng hiểu, vận hành cả hệ sinh thái.
Thành viên của Hiệp hội Thương mại điện tử rất đa dạng và đã tạo ra một hệ sinh thái, từ các nhà bán hàng như Hợp tác xã có mặt tại đây, đến các nền tảng thương mại điện tử như TikTok, Shopee, các nền tảng thanh toán như MoMo hay các đơn vị vận chuyển như Viettel Post, Vietnam Post.
Theo tôi, muốn thành công trên thương mại điện tử không phải đơn thuần chỉ là có một sản phẩm tốt, mà phải biết cách tận dụng cả một hệ sinh thái và biết cách vận hành thì mới có thể đưa sản phẩm ra thị trường tốt hơn.
Đặc biệt, thị trường không giới hạn ở một khu vực như Phú Thọ hay Việt Nam, mà là thị trường toàn cầu. Chúng ta hoàn toàn có thể ngồi tại Việt Nam và bán cho những khách hàng ở Mỹ, Canada, châu Âu. Đây là chuyện hết sức bình thường.
Như tôi đã đề cập, khoảng cách địa lý đang được xóa nhòa, nhưng quan trọng là chúng ta phải nâng cao kỹ năng số để rút ngắn khoảng cách về kỹ năng và có thể tiếp cận được nhiều khách hàng hơn.
Theo ông các công nghệ như truy xuất nguồn gốc, dữ liệu số, định danh sản phẩm hay các công cụ số khác có thể được khai thác như thế nào để củng cố niềm tin của người tiêu dùng và nâng cao giá trị cho đặc sản vùng cao trên thương mại điện tử?
Người tiêu dùng hiện nay đã khác với ngày xưa. Ngày xưa người tiêu dùng mua hàng vì rẻ, có nghĩa là lên thương mại điện tử mua hàng vì rẻ. Nhưng thực tế bây giờ rất khác, họ mua vì rất nhiều thứ, trong đó có một điều rất quan trọng, đó là niềm tin.
Khi mua một sản phẩm, người tiêu dùng muốn cảm thấy tự tin sản phẩm được sản xuất theo đúng quy trình như thế nào, có đảm bảo an toàn cho sức khỏe hay không. Tôi nghĩ việc truy xuất nguồn gốc là rất quan trọng.
Một phần nữa là chúng ta phải xác định khách hàng của mình là ai và có thể điều chỉnh sản phẩm cho phù hợp. Cách đây một thời gian, tôi có nói chuyện với nhà sáng lập của một tập đoàn sản xuất bánh lớn tại Việt Nam và anh ấy bảo rằng bên anh ấy không sản xuất bánh trung thu, không bán bánh trung thu. Tôi rất ngạc nhiên vì thấy bánh trung thu của anh ở khắp nơi, nhưng anh nói anh không bán bánh trung thu, anh bán quà tặng.
Nếu một người đi mua bánh trung thu để ăn thì họ sẽ tìm đến những nơi sản xuất bánh truyền thống. Nếu mua để tặng thì chất lượng là một phần, nhưng họ lại rất quan tâm đến bao bì, nhãn mác và đặc biệt là phải có thông điệp để người tặng quà đưa cho người kia. Khi nhận được món quà, người nhận nhận được một thông điệp nào đó.
Tôi nghĩ đối tượng khách hàng mục tiêu rất quan trọng để chúng ta có thể điều chỉnh sản phẩm cho phù hợp. Khách hàng bây giờ mua niềm tin chứ không chỉ mua sản phẩm để sử dụng bình thường nữa.
Trong thời gian tới, Hiệp hội dự kiến triển khai những hoạt động, mô hình nào để nâng cao năng lực thương mại điện tử cho các doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ sản xuất tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi? Việc phối hợp với cơ quan quản lý, các địa phương, nền tảng thương mại điện tử…cần được tổ chức như thế nào để hình thành hệ sinh thái hỗ trợ, giúp các sản phẩm vùng cao tham gia hiệu quả hơn vào thị trường số, thưa ông?
Để kinh doanh hiệu quả trên thương mại điện tử, đây không phải là một kênh đơn lẻ mà phải là cả một hệ sinh thái. Đây cũng là điều rất đặc biệt đối với Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam, với thành viên đến từ rất nhiều lĩnh vực, ngành nghề khác nhau nhưng cùng hỗ trợ hệ sinh thái thương mại điện tử.
Sự hỗ trợ đầu tiên đến từ chính nguyên tắc hoạt động của Hiệp hội. Hiệp hội sẽ giúp phát triển hệ sinh thái về thương mại điện tử.
Cùng với đó, thời gian vừa qua Hiệp hội đã tham gia góp ý để Quốc hội ban hành Luật Thương mại điện tử mới đây. Đặc biệt, Hiệp hội cũng phối hợp với nhiều đơn vị khác nhau như Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (nay là Cục Thương mại điện tử, Bộ Công Thương), Sở Công Thương ở các tỉnh, thành phố để tổ chức các chương trình lan tỏa tri thức về thương mại điện tử cũng như giúp bà con có thể bán hàng tốt hơn.
Một trong những trọng tâm của Hiệp hội trong thời gian tới nhằm phát triển hệ thống thương mại điện tử Việt Nam bền vững. Trong hơn 10 năm qua, thương mại điện tử Việt Nam đã tăng trưởng rất cao, từ khoảng 4 tỷ USD năm 2015 lên gần 40 tỷ USD năm 2025. Bước sang giai đoạn tiếp theo, để phát triển bền vững, Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam ưu tiên hệ thống VecomNet, giúp các tổ chức, trường đại học đào tạo về thương mại điện tử, đào tạo sinh viên, những người làm thương mại điện tử chuyên nghiệp trong thời gian tới.
Thứ hai là bán hàng xuyên biên giới. Đến một giai đoạn nhất định thì thị trường Việt Nam sẽ trở nên chật chội, chúng ta chỉ có khoảng hơn 100 triệu dân, nhưng ngoài kia có tới hơn 8 tỷ dân.
Hiện nay với các nền tảng thương mại điện tử, không đơn thuần là chúng ta không ra thế giới mà không phải cạnh tranh. Hiện nay, chúng ta ngồi tại Việt Nam đặt một món hàng trên Shopee, TikTok Shop nhưng không để ý rằng món hàng đó là từ nhà bán hàng nước ngoài chứ không phải nhà bán hàng tại Việt Nam. Thời gian giao hàng cũng chỉ khoảng 3 - 5 ngày, muộn nhất là một tuần là có thể đặt hàng từ một nhà bán hàng nước ngoài và nhận tại Việt Nam.
Điều đó có nghĩa là chúng ta không ra bên ngoài nhưng không có nghĩa là chúng ta không cạnh tranh toàn cầu. Chúng ta chỉ cần ngồi yên một chỗ thì đối thủ nước ngoài cũng đã vào cạnh tranh với chúng ta rồi. Vì vậy, chúng ta phải có sự chuẩn bị để bán hàng thương mại điện tử xuyên biên giới. Đây là mục tiêu thứ hai mà Hiệp hội đang rất quan tâm.
Thứ ba là liên quan đến môi trường. Khi bán hàng trên thương mại điện tử, chúng ta nghĩ rằng sẽ không liên quan đến môi trường. Thế nhưng một món hàng mua tại cửa hàng thì chỉ có một sản phẩm, trong khi mua qua thương mại điện tử sẽ có một, hai, thậm chí ba lớp bao bì và điều này sẽ gây ảnh hưởng đến môi trường.
Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam cho rằng thời gian tới, việc bảo vệ môi trường cũng là điều rất quan trọng khi thương mại điện tử đã bước sang giai đoạn mới.
Đó là những mục tiêu ưu tiên của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam trong thời gian tới, trong đó có phát triển chung hệ sinh thái để hỗ trợ các doanh nghiệp tốt hơn; phối hợp với các cơ quan nhà nước, các sở, ban, ngành, các bộ để tổ chức các chương trình tập huấn, chương trình thông tin để bà con tiếp cận tốt hơn với kỹ năng số cũng như một số hoạt động giúp bà con bán hàng hiệu quả hơn; đồng thời triển khai các hoạt động như bán hàng xuyên biên giới, thương mại điện tử bền vững và chuẩn bị nguồn nhân lực cho giai đoạn tiếp theo.
Trân trọng cảm ơn ông!
