Cô gái Mông 'gùi' luật lên non

Từng là nạn nhân của những hủ tục lạc hậu gắn liền với định kiến giới khắt khe, thay vì chấp nhận số phận, cô gái trẻ Sùng Thị Sơ đã lựa chọn con đường học vấn để tự giải cứu chính mình và trở thành người mang kiến thức pháp luật đến với các bản làng.

Dù được các các cấp ngành đẩy mạnh truyền thông, nhưng nhiều nơi tại miền núi phía Bắc vẫn còn tồn tại những quan niệm lạc hậu về vai trò của phụ nữ. Tại đây, con đường đến trường của các em gái còn khá chật vật. Cô gái người Mông Sùng Thị Sơ, sinh ra và lớn lên tại thôn Khe Ron, xã Hưng Khánh, tỉnh Lào Cai, là một trường hợp như vậy. Hành trình đi tìm con chữ của Sơ cũng chính là hành trình nỗ lực phá bỏ những hủ tục lạc hậu, để vươn tới ánh sáng của tự do.

Vượt qua hủ tục để lựa chọn con chữ

Với Sùng Thị Sơ, ký ức tuổi thơ gắn liền với những bữa cơm độn sắn cùng đôi chân trần trên đất đá.

Là con thứ trong gia đình thuần nông có 5 chị em, ngay từ khi 6 tuổi, Sơ đã quen với việc vượt hàng chục cây số đường núi hằng ngày để lên rừng chăn lợn. Cái nghèo bủa vây khiến chị cả của Sơ phải nghỉ học sớm. Bản thân Sơ cũng từng đứng trước nguy cơ phải rời ghế nhà trường khi gia đình không đủ 70.000 đồng đóng học phí. Chính lời tâm sự từ cô giáo chủ nhiệm lớp 2 về một tương lai thoát nghèo đã trở thành đốm lửa sưởi ấm ý chí của cô bé vùng cao, thôi thúc Sơ thức khuya dậy sớm cùng trang sách.

Dù nỗ lực học tập và đỗ vào trường nội trú, cô gái người Mông Sùng Thị Sơ vẫn không thoát khỏi vòng vây của tục “kéo vợ” (bắt vợ) bị biến tướng. Lần đầu tiên xảy ra khi Sơ mới học lớp 8. Trong lúc đi chơi Tết với em gái, Sơ bị một người lạ "kéo" đi và chỉ thoát được nhờ sự níu kéo của em gái cùng sự can thiệp của mọi người xung quanh. Lần thứ hai diễn ra ngay trước ngày nhập học lớp 10, may mắn có thanh niên trong bản kịp thời ứng cứu. Sau trận xô xát khá căng thẳng với kẻ "bắt vợ", một người bạn của Sơ đã bị đâm trọng thương.

Và lần thứ ba, cô gái người Mông vẫn nhớ như in là vào thời điểm tháng 5 năm 2020, giữa lúc giãn cách vì dịch COVID-19. Khi đó, Sơ đang chuẩn bị cho kỳ thi tốt nghiệp Trung học phổ thông. Lợi dụng lúc gia đình đi vắng, hai người đàn ông lạ mặt đã cưỡng chế đưa em lên xe máy, tịch thu điện thoại và kẹp chặt em ở giữa. Trên đường đi, Sơ từng định nhảy xuống xe, nhưng nỗi lo ngã xuống vách núi bị thương không thể đi thi đã giữ chân em lại, Sơ đành chờ đợi cơ hội để thoát thân trong sự sợ hãi.

Suốt hai đêm bị giam giữ tại nhà người lạ, Sùng Thị Sơ thức trắng để tự bảo vệ mình trước sự ép buộc và đánh đập của đối phương. Cơ hội đến khi mẹ của người "kéo vợ" sai con trai đi phun thuốc cho ruộng lúa. Sơ vờ xin đi cùng và mượn lại điện thoại với lý do kiểm tra lịch học, sau đó lén gọi điện cầu cứu gia đình. Với người dân tộc Mông, con gái bị "kéo vợ" là phải theo nhà trai. Tuy nhiên, thấy con gái tha thiết xin được đi học, bố của Sơ đã thuyết phục đưa con trở lại nhà, vờ để bàn chuyện cưới xin. Về nhà an toàn, Sơ cương quyết không trở lại nhà kẻ đã "kéo vợ" mình, dù sau đó liên tục bị dọa dẫm.

Sự kiên quyết của bố mẹ chính là điểm tựa lớn nhất giúp Sơ có được tự do. Dù sau đó, gia đình em đã phải chịu đựng sự dè bỉu, dị nghị từ dân làng vì “kéo vợ” tới ba lần mà vẫn chưa chịu lấy chồng. Không dám bước chân ra khỏi nhà, nhiều đêm Sơ thức trắng, vì thương bố mẹ, phần vì thương chính mình. Đã có thời điểm cô gái Mông muốn tìm đến lá ngón để kết thúc tất cả, nhưng rồi lại không cam tâm trước khó khăn nhất thời.

Nghị lực phi thường đã đưa Sùng Thị Sơ chạm tay vào cánh cổng Trường Đại học Luật Hà Nội, với số điểm ấn tượng 28,5. Khát khao trở thành luật sư để giúp đỡ những phụ nữ yếu thế như mình, ngay sau khi tốt nghiệp đại học, Sơ lập tức ghi danh theo học khóa đào tạo Luật sư tại Học viện Tư pháp.

Những ngày đầu nhập học, để có tiền trang trải cuộc sống tại Thủ đô, cô sinh viên nghèo đã làm ba bốn việc cùng lúc, từ giúp việc, dọn vệ sinh, đến nhân viên văn phòng. Mỗi ngày của Sơ bắt đầu từ 5 giờ sáng và kết thúc lúc tối muộn. Số tiền kiếm được không chỉ để đóng học phí, mà còn giúp nuôi hai em trai đang đi học ở quê.

Không chỉ đi học, đi làm, Sùng Thị Sơ còn tham gia nhiều các hoạt động bảo vệ quyền phụ nữ và trẻ em. Trong 4 năm học đại học, Sơ từng được nhận bằng khen của Ủy ban Dân tộc tuyên dương học sinh, sinh viên, thanh niên dân tộc thiểu số xuất sắc, tiêu biểu, đồng thời là 1 trong 2 đại diện Việt Nam tham gia Hội thảo về phòng chống tảo hôn cấp khu vực Châu Á - Thái Bình Dương. Sơ cũng đoạt giải Nhất Cuộc thi viết về những trải nghiệm của người phụ nữ và trở thành thành viên Quốc gia Ban Tham vấn Thanh niên của Tổ chức Plan International Việt Nam…

Ngoài ra, Sơ còn là đại biểu dự các hội nghị như Sáng kiến thanh niên tiên phong của Quỹ nhi đồng Liên hợp quốc, Bàn tròn thanh niên về phát triển của Liên hợp quốc. Với những nỗ lực của mình, cô gái Mông cũng từng đạt học bổng của Chính phủ Đức dành cho sinh viên nghèo vượt khó.

Từ một cô gái chỉ quanh quẩn bên nương rẫy, Sơ nay đã tự tin thuyết trình trước bạn bè quốc tế về văn hóa dân tộc và quyền con người.

“Gùi luật về non” và sứ mệnh bảo vệ người yếu thế

Hành trình vượt khó của Sùng Thị Sơ là minh chứng cho việc “con chữ” thực sự là chiếc chìa khóa mở ra tương lai. Những khó khăn từ quá khứ không làm em gục ngã, mà trở thành động lực để em theo đuổi ngành luật, với mục tiêu bảo vệ những người phụ nữ yếu thế. Khi tri thức đã đủ vững vàng, Sơ bắt đầu nghĩ đến việc quay trở lại bản làng để hỗ trợ những người còn đang mắc kẹt trong định kiến cũ như em năm xưa.

Ngay khi ngồi trên ghế nhà trường, Sùng Thị Sơ đã quy tụ những thành viên cùng chung chí hướng, bắt tay vào xây dựng dự án cá nhân mang tên “So Law Law”. Dự án ra đời với mục tiêu: Bạn không cần phải “rành luật” mới được bảo vệ; Chỉ cần bạn lên tiếng, chúng tôi sẽ lắng nghe; Chỉ cần bạn hỏi, chúng tôi sẽ giải đáp.

Nhận thấy khoảng cách địa lý và trình độ học vấn là những rào cản lớn khiến nhiều người dân vùng sâu khó tiếp cận với thông tin pháp lý chính thống, mục đích chính của dự án là phát triển, thúc đẩy giáo dục tới trẻ em và thanh niên, ngăn ngừa tảo hôn. Bên cạnh đó, nhóm tăng cường tuyên truyền luật pháp tới các cộng đồng dân tộc thiểu số, đặc biệt là cộng đồng người Mông tại Việt Nam.

Cách thức vận hành của So Law Law được thiết kế linh hoạt để phù hợp với đặc thù vùng cao và thói quen của nhóm đối tượng yếu thế. Sơ ưu tiên hình thức tư vấn qua văn bản, email, hoặc tin nhắn mạng xã hội để giúp khách hàng dễ dàng nắm bắt những vụ việc phức tạp mà không mất bất kỳ chi phí nào.

Dự án đã hỗ trợ thành công nhiều trường hợp, từ việc lấy lại tiền lương cho người dân miền núi không nắm được pháp luật bị chủ thuê quỵt, đến việc giải đáp những thắc mắc về hôn nhân của các em gái dân tộc mới 14 tuổi. Những tình huống thực tế như nhiều thanh niên vùng dân tộc thiểu số quan niệm “phải có con trước khi cưới vợ để thử khả năng sinh sản”, đã cho thấy lỗ hổng kiến thức pháp luật nghiêm trọng tại các bản làng, dẫn đến nhiều hệ lụy đau lòng và rủi ro pháp lý cho các bạn trẻ.

Không chỉ dừng lại ở tư vấn cá nhân, So Law Law còn tổ chức những chương trình tuyên truyền dài ngày tại địa phương. Gần đây nhất, từ ngày 23 đến 25/5 vừa qua, dự án đã quay trở lại hai xã Sìn Hồ và xã Hồng Thu, tỉnh Lai Châu để phổ biến kiến thức cho gần 3.000 hộ dân, chủ yếu là đồng bào Mông và Dao. Các chủ đề tuyên truyền được xây dựng dựa trên khảo sát thực tế như tảo hôn và hôn nhân không đăng ký, bạo lực gia đình, ngoại tình và các hệ quả pháp lý, tranh chấp đất đai, ly hôn và quyền nuôi con... Với mục tiêu trang bị kiến thức thực tế giúp người dân tại đây hiểu đúng pháp luật, giải quyết các vấn đề ngay trong gia đình và bản làng, giảm tranh chấp, giảm rủi ro pháp lý, tăng sự đoàn kết và bình yên trong cộng đồng.

Dự án còn đặc biệt chú trọng đến đối tượng thanh thiếu niên qua chương trình “Em hiểu luật - Em an toàn”. Tại đây, khoảng 300 học sinh được trang bị kiến thức về quyền trẻ em, tảo hôn, bạo lực học đường và cách tự bảo vệ… Đây là những kiến thức pháp lý cơ bản nhưng cực kỳ quan trọng để tránh tổn thương, giúp các em học sinh hiểu rõ “cơ thể của em, quyền của em” cũng như tăng khả năng nhận diện nguy hiểm và kỹ năng tìm kiếm sự hỗ trợ.

Trên các nền tảng mạng xã hội, dự án So Saw Law thu hút đông đảo người theo dõi nhờ phương thức truyền tải kiến thức về luật mới mẻ. Nhóm tập trung xây dựng những tình huống giả định sát thực tế giúp độc giả dễ hình dung các vấn đề pháp lý thường gặp. Việc ứng dụng hình ảnh trực quan, đồ họa thông tin cùng video ngắn khiến nội dung sinh động. Những kiến thức luật khô khan nay được diễn giải đơn giản, giúp người dân dễ dàng nắm bắt, áp dụng vào đời sống hằng ngày.

Từ những đắng cay của hủ tục kéo vợ, cô gái người Mông Sùng Thị Sơ đã chuyển hóa khó khăn thành sức mạnh để giúp đỡ người khác thoát khỏi bóng tối. Những mầm xanh của “biết luật”, “sống đúng” đang dần nảy nở trên những nơi được Sơ ghé qua.