Từ bản làng vùng cao đến “Ngôi nhà chung” của các dân tộc Việt Nam, những nghệ nhân vẫn lặng thầm trao truyền tiếng nói, làn điệu dân ca, nhạc cụ và phong tục truyền thống bằng tình yêu sâu nặng với di sản cha ông.
Trăn trở giữ hồn văn hóa Xa Phó
Nghệ nhân Ưu tú Đặng Thị Thanh, 70 tuổi, người dân tộc Phù Lá (Xa Phó), tỉnh Lào Cai vui mừng chia sẻ, khi cùng các đại biểu hội tụ tại làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, bà cảm nhận rõ sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đối với các nghệ nhân gìn giữ di sản văn hóa dân tộc.
“Tôi gắn bó với công tác văn hóa từ năm 1979 đến nay. Được về đây, tôi rất vinh dự và hồi hộp khi nhận Bằng khen vinh danh của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Được giao lưu, học hỏi, gặp gỡ bạn bè, hỏi thăm sức khỏe nhau cũng là nguồn động lực để tôi tiếp tục gìn giữ và phát huy truyền thống của dân tộc, của ông cha mình”, bà Thanh bộc bạch.
Tại địa phương, nghệ nhân Đặng Thị Thanh đã mở nhiều lớp truyền dạy văn hóa dân tộc Xa Phó, hướng dẫn thanh thiếu niên từ 15 đến 20 tuổi học thổi kèn ma nhí, sáo cúc kẹ (loại sáo mũi độc đáo được làm từ cây nứa), cùng các làn điệu hát ru, múa mừng cơm mới, hát truyền thống và trò chơi dân gian. Bà còn phối hợp với các trường trung học cơ sở, cùng giáo viên tổ chức lớp học ngoại khóa, giúp học sinh hiểu và tiếp nối những giá trị văn hóa mà cha ông để lại.
Các lớp học thường được bà tranh thủ tổ chức vào buổi tối, mỗi lớp khoảng 20 học viên ở nhiều độ tuổi khác nhau, trong đó có những em 16 - 17 tuổi. Với bà Thanh, kỷ niệm đáng nhớ nhất là những lần dẫn học trò vào rừng tìm nứa, tự tay chọn nguyên liệu làm sáo rồi kiên trì hướng dẫn các em luyện thổi cho đến khi thành thạo.
Dẫu vậy, điều khiến nghệ nhân ưu tú Đặng Thị Thanh luôn trăn trở là tương lai của văn hóa dân tộc Xa Phó: “Tôi chỉ sợ sau này lớp trẻ không còn tiếp nối, không phát huy được như thế hệ chúng tôi. Nếu các cháu không gìn giữ thì những giá trị văn hóa độc đáo của dân tộc Xa Phó có thể dần mai một”.
Không chỉ miệt mài truyền dạy tại quê hương, nghệ nhân Đặng Thị Thanh còn tham gia biểu diễn ở nhiều địa phương như Hà Nội, Sơn La, Lai Châu, Tuyên Quang và tại các hội diễn văn hóa cấp tỉnh. Những tiết mục kèn ma nhí, sáo cúc kẹ, múa mừng cơm mới hay làn điệu hát “Mười trăng” đã góp phần giới thiệu vẻ đẹp văn hóa Xa Phó đến đông đảo công chúng.
Năm 2017, bà Ðặng Thị Thanh được Thủ tướng Chính phủ tặng Bằng khen vì đã có thành tích tiêu biểu, xuất sắc, góp phần xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Giữ hồn văn hóa Xơ Đăng giữa “Ngôi nhà chung”
Vui mừng chào đón các đại biểu đến với làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, nghệ nhân ưu tú Y Sinh (dân tộc Xơ Đăng, tỉnh Quảng Ngãi) chia sẻ, mỗi dân tộc đều có phong tục, tập quán, tiếng nói, trang phục và lễ hội riêng, những giá trị quý báu được ông bà, cha mẹ trao truyền qua nhiều thế hệ.
Bà Y Sinh bày tỏ niềm tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc mình, đồng thời cho biết, những năm qua, nhờ sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, đời sống đồng bào các dân tộc ngày càng được cải thiện rõ rệt. Người dân được hỗ trợ phát triển kinh tế, con em được học hành, chăm sóc sức khỏe; các lễ hội truyền thống, làn điệu dân ca và nghề thủ công cũng được quan tâm bảo tồn, phục hồi tại địa phương. Với niềm đam mê và trách nhiệm của mình, bà luôn tích cực truyền dạy cho con cháu và thế hệ trẻ những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
Tự hào khi được đại diện cho đồng bào dân tộc Xơ Đăng tham gia hoạt động thường xuyên tại làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, nghệ nhân Y Sinh xem nơi đây như “Ngôi nhà chung” của đại gia đình 54 dân tộc anh em.
Gần 8 năm sinh sống và hoạt động tại làng, bà không ngừng tìm tòi, nghiên cứu và truyền dạy các nhạc cụ dân tộc làm từ tre nứa như: Đàn T’rưng, Krông pút; hướng dẫn các điệu múa, làn điệu dân ca truyền thống; chăm chút không gian buôn làng Xơ Đăng và đón tiếp nhân dân, du khách đến tham quan, trải nghiệm văn hóa.
Những năm qua, hàng nghìn lượt đồng bào các dân tộc đã về tham gia sinh hoạt, trình diễn nhiều lễ hội truyền thống và các loại hình di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc. Ngay trong không gian làng của mình, nghệ nhân Y Sinh cùng đồng bào vừa sinh sống, lao động, vừa thực hành văn hóa, coi nơi đây như quê hương thứ hai. Mỗi mái nhà, mỗi bếp lửa, mỗi tiếng cồng chiêng, mỗi điệu múa… đều gửi gắm tình cảm, trách nhiệm và niềm tự hào mà đồng bào nâng niu gìn giữ, trao truyền cho các thế hệ mai sau.
Chia sẻ về những kỉ niệm đáng nhớ trong thời gian sinh hoạt tại làng, nghệ nhân Y Sinh cho biết, niềm vui lớn nhất là được đón du khách đến tham quan, lắng nghe và trực tiếp trải nghiệm văn hóa dân tộc Xơ Đăng. Sự quan tâm, yêu mến của nhân dân và du khách chính là nguồn động viên để đồng bào tiếp tục bền bỉ “giữ lửa” văn hóa tại “Ngôi nhà chung”.
Hiện nay, hơn 100 đồng bào thuộc 16 nhóm dân tộc đang hằng ngày lao động, sinh hoạt tại làng, cùng nhau gìn giữ tiếng nói, phong tục, lễ hội, nghề truyền thống và những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc mình.
Theo nghệ nhân Y Sinh, tại “Ngôi nhà chung”, đồng bào các dân tộc thường xuyên gặp gỡ, giao lưu, học hỏi, chia sẻ kinh nghiệm thông qua các hoạt động sự kiện diễn ra hằng tháng và hằng năm. Không còn khoảng cách vùng miền, chỉ còn tình đoàn kết, gắn bó của những người anh em một nhà. Khi trở về địa phương, mỗi người lại mang theo động lực mới để lan tỏa tình yêu văn hóa dân tộc đến cộng đồng.
Đặc biệt, chia sẻ cảm xúc khi được gặp Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ngày 18/4, nghệ nhân Y Sinh chia sẻ, đây là kỷ niệm sâu sắc và ý nghĩa nhất trong cuộc đời bà. Sự quan tâm của Đảng và Nhà nước khiến đồng bào càng thêm thấm thía rằng các dân tộc luôn được trân trọng; những giá trị văn hóa truyền thống luôn được gìn giữ, nâng niu và những đóng góp của già làng, trưởng bản, nghệ nhân, người có uy tín trong cộng đồng luôn được ghi nhận.
