Giữa núi rừng biên giới Pà Vầy Sủ (Tuyên Quang), những điệu múa truyền thống, tiếng khèn, câu hát dân gian vẫn được các em học sinh nâng niu gìn giữ mỗi ngày. Từ mái trường vùng cao, tình yêu văn hóa dân tộc đang được thầy cô và cộng đồng bền bỉ trao truyền, góp phần gìn giữ mạch nguồn bản sắc nơi biên cương Tổ quốc.
Trường Phổ thông dân tộc Bán trú Trung học cơ sở Nàn Ma hiện phần lớn học sinh là con em đồng bào dân tộc Mông, Nùng sinh sống tại các thôn, bản vùng cao biên giới. Với các em, văn hóa truyền thống không phải điều xa vời mà hiện diện trong tiếng nói hằng ngày, trong bộ trang phục dân tộc hay những làn điệu dân ca được nghe từ thuở nhỏ.
Mỗi buổi sáng sớm hay giờ sinh hoạt ngoại khóa, sân trường lại rộn ràng tiếng khèn, tiếng hát và những bước chân nhịp nhàng trong các điệu múa truyền thống. Không khí ấy đã trở thành hình ảnh quen thuộc của ngôi trường vùng cao nơi biên giới.
Câu lạc bộ văn hóa dân gian của nhà trường là nơi để học sinh tìm hiểu, trải nghiệm và thêm yêu những giá trị văn hóa của dân tộc mình. Ở đó, các em cùng nhau tập múa ngựa giấy, múa khèn, học các làn điệu dân ca, tìm hiểu về trang phục, nhạc cụ và phong tục truyền thống.
Giáo viên truyền dạy những điệu múa truyền thống cho học sinh trường PTDTBT THCS Nàn Ma.
Dưới sự hướng dẫn tận tình của thầy, cô và các nghệ nhân địa phương, mỗi buổi sinh hoạt không chỉ mang lại niềm vui mà còn giúp các em thêm hiểu về cội nguồn và tự hào về bản sắc dân tộc.
Em Giàng Duy Du, học sinh lớp 9A1, trường Phổ thông dân tộc Bán trú Trung học cơ sở Nàn Ma chia sẻ: “Em học từ năm lớp 3, bao gồm những văn hóa dân tộc như múa Nùng, múa ngựa giấy, múa khèn… Em mong muốn sau này học thật giỏi từ các thầy, cô và nghệ nhân để truyền dạy lại cho các em nhỏ và bà con trong thôn”.
Không chỉ học sinh hào hứng tham gia, các thầy, cô giáo cũng luôn dành nhiều tâm huyết trong việc gìn giữ văn hóa truyền thống trong môi trường học đường.
Thầy Nguyễn Văn Hà, giáo viên trường Phổ thông dân tộc Bán trú Trung học cơ sở Nàn Ma cho biết, các em rất phấn khởi vì ở môi trường bán trú có nhiều thời gian để rèn luyện, duy trì được văn hóa của địa phương mình. Có những em ban đầu còn rụt rè, chưa hiểu hết ý nghĩa của những câu hát, điệu múa truyền thống. Nhưng qua từng buổi sinh hoạt, từng hoạt động trải nghiệm và sự kiên trì chỉ dạy của thầy, cô giáo, tình yêu văn hóa dân gian dần được vun đắp trong tâm hồn các em một cách tự nhiên, gần gũi.
Với các thầy, cô giáo nơi đây, gìn giữ văn hóa truyền thống không chỉ là trách nhiệm mà còn là cách để giúp học sinh biết yêu tiếng nói, trang phục và những giá trị văn hóa của dân tộc mình. Bởi phía sau mỗi làn điệu dân ca, mỗi điệu múa là cả một mạch nguồn lịch sử, bản sắc được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Giáo viên truyền dạy những giá trị văn hóa truyền thống cho học sinh vùng cao biên giới.
Để duy trì hiệu quả hoạt động này, nhà trường còn chủ động mời các nghệ nhân tại địa phương đến trực tiếp truyền dạy cho học sinh. Đồng thời, việc mặc trang phục truyền thống cũng được duy trì thường xuyên trong trường học nhằm nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc cho các em.
Bà Nguyễn Thị Thu Hường, Hiệu trưởng trường Phổ thông dân tộc Bán trú Trung học cơ sở Nàn Ma cho hay, nhà trường và các thầy cô đã tự tìm hiểu kiến thức, mời nghệ nhân địa phương đến truyền dạy cho học sinh. Nhà trường cũng duy trì cho học sinh mặc trang phục dân tộc hai buổi/tuần để góp phần giữ gìn bản sắc.
Không chỉ có sự nỗ lực từ nhà trường, công tác bảo tồn văn hóa truyền thống tại Pà Vầy Sủ còn nhận được sự quan tâm của chính quyền và cộng đồng địa phương. Nhiều hoạt động bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc đang được triển khai như: duy trì các câu lạc bộ văn hóa dân gian, phục dựng làn điệu truyền thống, tổ chức hoạt động trải nghiệm cho thế hệ trẻ...
Giáo viên truyền dạy những giá trị văn hóa truyền thống cho học sinh trường PTDTBT THCS Nàn Ma.
Ông Dương Việt Hùng, Chủ tịch UBND xã Pà Vầy Sủ cho biết, địa phương tiếp tục duy trì tốt mô hình đưa văn hóa truyền thống vào trường học; đồng thời tập trung thành lập các Câu lạc bộ văn hóa dân tộc Mông, dân tộc Nùng để vừa gìn giữ bản sắc, vừa hướng tới phát triển du lịch tại địa phương.
Văn hóa truyền thống không chỉ hiện diện trong những lễ hội hay phong tục lâu đời mà còn sống động trong từng câu hát, điệu múa và niềm tự hào của những học sinh vùng cao hôm nay. Khi tình yêu bản sắc dân tộc vẫn được thầy cô vun đắp, được các em học sinh nâng niu gìn giữ thì mạch nguồn văn hóa nơi biên giới Pà Vầy Sủ sẽ còn tiếp tục được trao truyền, lan tỏa bền bỉ qua từng thế hệ./.
Tên tự gọi: Mông, Na Miẻo.
Tên gọi khác: Mẹo, Mèo, Miếu Hạ, Mán Trắng.
Nhóm địa phương: Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Ðỏ, Mông Ðen, Mông Xanh, Na Miẻo.
Dân số: 1.068.189 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc ngôn ngữ hệ Mông - Dao.
Hoạt động sản xuất: Nguồn sống chính là làm nương định canh hoặc nương du canh trồng ngô, lúa, lúa mạch. Nông dân có truyền thống trồng xen canh trên nương cùng với cây trồng chính là các cây ý dĩ, khoai, rau, lạc, vừng, đậu...
Chiếc cày của người Mông rất nổi tiếng về độ bền cũng như tính hiệu quả. Trồng lanh, thuốc phiện (trước đây), các cây ăn quả như táo, lê, đào, mận, dệt vải lanh là những hoạt động sản xuất đặc sắc của người Mông.
Người Mông chăn nuôi chủ yếu trâu, bò, lợn, gà, ngựa. Ngựa thồ là phương tiện vận chuyển rất có hiệu quả trên vùng cao núi đá. Con ngựa rất gần gũi và thân thiết với từng gia đình Mông.
Họ phát triển đa dạng các nghề thủ công như đan lát, rèn, làm yên cương ngựa, đồ gỗ, nhất là các đồ đựng, làm giấy bản, đồ trang sức bằng bạc phục vụ nhu cầu và thị hiếu của người dân. Các thợ thủ công Mông phần lớn là thợ bán chuyên nghiệp làm ra những sản phẩm nổi tiếng như lưỡi cày, nòng súng, các đồ đựng bằng gỗ ghép. Chợ ở vùng Mông thoả mãn vừa nhu cầu trao đổi hàng hoá vừa nhu cầu giao lưu tình cảm, sinh hoạt.
Ăn: Người Mông thường ăn ngày hai bữa, ngày mùa ăn ba bữa. Bữa ăn với các thực phẩm truyền thống có mèn mén (bột ngô đồ) hay cơm, rau xào mỡ và canh. Bột ngô được xúc ăn bằng thìa gỗ. Phụ nữ khéo léo làm các loại bánh bằng bột ngô, gạo vào những ngày tết, ngày lễ.
Người Mông quen uống rượu ngô, rượu gạo, hút thuốc bằng điếu cày. Ðưa mời khách chiếc điếu do tự tay mình nạp thuốc là biểu hiện tình cảm quý trọng. Trước kia, tục hút thuốc phiện tương đối phổ biến với họ.
Mặc: Trang phục của người Mông rất sặc sỡ, đa dạng giữa các nhóm.
Phụ nữ Mông Trắng trồng lanh, dệt vải lanh, váy màu trắng, áo xẻ ngực, thêu hoa văn ở cánh tay, yếm sau. Cạo tóc, để chỏm, đội khăn rộng vành.
Phụ nữ Mông Hoa mặc váy màu chàm có thêu hoặc in hoa văn bằng sáp ong, áo xẻ nách, trên vai và ngực đắp vải màu và thêu. Ðể tóc dài, vấn tóc cùng tóc giả.
Phụ nữ Mông Ðen mặc váy bằng vải chàm, in hoa văn bằng sáp ong, áo xẻ ngực.
Phụ nữ Mông Xanh mặc váy ống. Phụ nữ Mông Xanh đã có chồng cuốn tóc lên đỉnh đầu, cài bằng lược móng ngựa, đội khăn ra ngoài tạo thành hình như hai cái sừng.Trang trí trên y phục chủ yếu bằng đắp ghép vải màu, hoa văn thêu chủ yếu hình con ốc, hình vuông, hình quả trám, hình chữ thập.
Ở: Người Mông quần tụ trong từng bản vài chục nóc nhà. Nhà trệt, ba gian hai chái, có từ hai đến ba cửa. Gian giữa đặt bàn thờ.
Nhà giàu thì tường trình, cột gỗ kê trên đá tảng hình đèn lồng hay quả bí, mái lợp ngói, sàn gác lát ván. Phổ biến nhà bưng ván hay vách nứa, mái tranh.
Lương thực được cất trữ trên sàn gác. Một số nơi có nhà kho chứa lương thực ở ngay cạnh nhà.
Chuồng gia súc được lát ván cao ráo, sạch sẽ.
Ở vùng cao núi đá, mỗi nhà có một khuôn viên riêng cách nhau bằng bức tường xếp đá cao khoảng gần 2 mét.
Phương tiện vận chuyển: Người Mông quen dùng ngựa thồ, gùi có hai quai đeo vai.
Quan hệ xã hội: Bản thường có nhiều họ, trong đó một hoặc hai họ giữ vị trí chủ đạo, có ảnh hưởng chính tới các quan hệ trong bản. Người đứng đầu bản điều chỉnh các quan hệ trong bản, trước kia, cả bằng hình thức phạt vạ lẫn dư luận xã hội. Dân mỗi bản tự nguyện cam kết và tuân thủ quy ước chung của bản về sản xuất, chăn nuôi, bảo vệ rừng và việc giúp đỡ lẫn nhau. Quan hệ trong bản càng gắn bó chặt chẽ hơn thông qua việc thờ cúng chung thổ thần của bản.
Người Mông rất coi trọng dòng họ bao gồm những người có chung tổ tiên. Các đặc trưng riêng với mỗi họ thể hiện ở những nghi lễ cúng tổ tiên, ma cửa, ma mụ... như số lượng và cách bày bát cúng, bài cúng, nơi cúng, ở các nghi lễ ma chay như cách quàn người chết trong nhà, cách để xác ngoài trời trước khi chôn, cách bố trí mộ...
Người cùng họ dù không biết nhau, dù cách xa bao đời nhưng qua cách trao đổi các đặc trưng trên có thể nhận ra họ của mình. Phong tục cấm ngặt những người cùng họ lấy nhau. Tình cảm gắn bó giữa những người trong họ sâu sắc. Trưởng họ là người có uy tín, được dòng họ tôn trọng, tin nghe.
Gia đình nhỏ, phụ hệ. Cô dâu đã qua lễ nhập môn, bước qua cửa nhà trai, coi như đã thuộc vào dòng họ của chồng. Vợ chồng rất gắn bó, luôn ở bên nhau khi đi chợ, đi nương, thăm hỏi họ hàng. Phổ biến tục cướp vợ.
Thờ cúng: Trong nhà có nhiều nơi linh thiêng dành riêng cho việc thờ cúng như nơi thờ tổ tiên, ma nhà, ma cửa, ma bếp. Những người biết nghề thuốc, biết làm thầy còn lập bàn thờ cúng những vị tổ sư nghề của mình. Nhiều lễ cúng kiêng cấm người lạ vào nhà, vào bản. Sau khi cúng ma cầu xin ai thường đeo bùa để lấy khước.
Học: Chữ Mông tuy được soạn thảo theo bộ vần chữ quốc ngữ từ những năm sáu mươi nhưng cho đến nay vẫn chưa thực sự phổ biến.
Lễ tết: Trong khi người Việt đang hối hả kết thúc tháng cuối cùng trong năm thì người Mông đã bước vào Tết năm mới truyền thống từ đầu tháng 12 âm lịch, sớm hơn tết Nguyên đán một tháng theo cách tính lịch cổ truyền của người Mông, phù hợp với nông lịch truyền thống.
Ngày Tết, dân làng thường chơi còn, đu, thổi khèn, ca hát ở những bãi rộng quanh làng. Tết lớn thứ hai là Tết 5 tháng năm (âm lịch). Ngoài hai tết chính, tuỳ từng nơi còn có các Tết vào các ngày 3 tháng 3, 13 tháng 6, 7 tháng 7 (âm lịch).
Văn nghệ: Thanh niên thích chơi khèn, vừa thổi vừa múa. Khèn, trống còn được sử dụng trong đám ma, lúc viếng, trong các lễ cúng cơm. Kèn lá, đàn môi là phương tiện để thanh niên trao đổi tâm tình.
Theo cema.gov.vn
