Nhờ sự mạnh dạn và nhạy bén của người nông dân, cây sâm bố chính (hay còn gọi là sâm tiến vua) – một loại dược liệu quý vốn nổi tiếng là khó canh tác đã bước đầu bén duyên thành công trên đất Quảng Ngãi.
Các mô hình trồng sâm thử nghiệm tại xã Mộ Đức và xã Đông Sơn không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cao mà còn mở ra hướng đi đầy triển vọng cho ngành nông nghiệp sạch, chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại địa phương.
Tại vùng đất đồi sỏi đá Núi Răm, xã Đông Sơn, mô hình tiên phong đưa cây sâm bố chính về gieo trồng từ năm 2021 của gia đình anh Nguyễn Minh Khánh (45 tuổi) và chị Phạm Thị Tư (42 tuổi) đang thu hút được sự quan tâm lớn của ngành nông nghiệp tỉnh. Xã Đông Sơn vốn là vùng đất có điều kiện thổ nhưỡng vô cùng khắc nghiệt với đặc trưng đất đồi pha sỏi đá, thường xuyên chịu cảnh khô hạn và thiếu nguồn nước tưới nghiêm trọng. Nhận thấy việc canh tác cây keo truyền thống sau nhiều năm cho giá trị kinh tế thấp, chu kỳ thu hoạch lại quá dài, anh Khánh và chị Tư đã quyết định tìm kiếm một hướng đi đột phá hơn.
Trong một lần tiếp cận mô hình dược liệu tại các tỉnh phía Nam, hai vợ chồng nhận thấy cây sâm bố chính có tiềm năng phát triển mạnh, vì đây là loài dược liệu từng xuất hiện ở các vùng tự nhiên miền Trung. Dù ban đầu gặp phải sự phản đối từ gia đình và người thân do lo ngại rủi ro, anh chị vẫn quyết tâm đầu tư hơn 200 triệu đồng để thuê máy móc cải tạo, san lấp mặt bằng trên diện tích 5.000 m2 đất đồi.
Khó khăn lớn nhất trong giai đoạn đầu chính là tìm nguồn nước ngọt để duy trì độ ẩm cho cây sâm. Sau hai lần đào giếng thất bại, phải đến lần thứ ba, anh Khánh mới tìm thấy mạch nước ngầm cách khu vườn hơn 500 m. Ngay sau đó, một hệ thống bể chứa công suất 200 m3 cùng mạng lưới tưới nước tự động đã được vận hành để phục vụ sản xuất. Nhờ tuân thủ nghiêm ngặt kỹ thuật, tưới đủ ẩm trong giai đoạn cây con và tích cực bón thúc bằng phân chuồng ủ hoai, vườn sâm phát triển rất tốt, có khả năng kháng bệnh cao.
Nhớ lại những ngày đầu gian khó, anh Nguyễn Minh Khánh chia sẻ: “Lúc mới bắt tay vào làm, nhìn vạt đất đồi khô cằn toàn sỏi đá, ai cũng bảo vợ chồng tôi khùng, tiền đổ vào sâm có khi “mất cả chì lẫn chài”. Nhất là lúc đào giếng hụt hai lần, nước không có, nhìn cây héo rũ vợ chồng tôi rất lo lắng. Nhưng nghĩ người ta trồng được thì mình trồng được, đất khó thì mình phải kiên trì cải tạo. Đến khi dòng nước ngọt mát rượi phun lên từ hệ thống tưới tự động, phủ xanh cả vùng đồi sỏi đá, hai vợ chồng mới thực sự thở phào nhẹ nhõm”.
Theo tính toán, mô hình này cho năng suất khoảng 5 tấn củ tươi trên diện tích 5.000 m² sau một năm xuống giống. Hiện nay, củ sâm tươi loại một năm tuổi đang được thương lái thu mua với giá từ 90.000 - 110.000 đồng/kg và giá trị sẽ tăng theo số năm tuổi của củ. Đặc biệt, hoa sâm bố chính sau khi thu hoạch và sấy khô bằng công nghệ sạch có giá bán trên thị trường lên tới khoảng 3 triệu đồng/kg để làm trà thảo mộc. Đánh giá về hiệu quả kinh tế, mô hình trồng sâm bố chính tại Đông Sơn cho thu nhập cao gấp từ 5 - 7 lần so với trồng keo lá tràm trước đây. Anh Khánh chia sẻ, mục tiêu dài hạn của gia đình là sẽ tiếp tục nhân giống, cung cấp hạt giống đạt chuẩn và sẵn sàng chuyển giao quy trình kỹ thuật, bao tiêu đầu ra cho các hộ dân trong vùng có nhu cầu chuyển đổi cây trồng.
Cùng chung khát vọng nâng tầm giá trị nông sản địa phương, tại xã Mộ Đức, mô hình thuần hóa sâm bố chính của bà Nguyễn Thị Diệu (64 tuổi) cũng đã ghi nhận những thành công mang tính bước ngoặt. Trên diện tích 1.500 m2, bà Diệu đã trải qua 4 mùa vụ thử nghiệm liên tục để đúc rút kinh nghiệm thực tế. Ở giai đoạn đầu, do chưa hiểu đặc tính sinh trưởng của cây sâm trong mùa mưa bão miền Trung, vườn sâm của bà bị thối rễ và chết hàng loạt, tỷ lệ thu hoạch đạt thấp. Không nản chí, bà Diệu tiếp tục tìm hiểu từ các chuyên gia dược liệu và kiên trì áp dụng quy trình canh tác hữu cơ nghiêm ngặt, tuyệt đối không sử dụng phân bón hóa học.
Nói về bí quyết "vực dậy" vườn sâm sau những thất bại liên tiếp, bà Nguyễn Thị Diệu tâm sự: “Cây sâm bố chính là cây trồng khó. Gặp mưa bão miền Trung dồn dập thì rễ sẽ bị thối nếu không thoát nước kịp. Sau vài lần mất trắng, tôi nhận ra muốn sâm khỏe, củ thơm và giàu dưỡng chất thì tuyệt đối không được lạm dụng phân thuốc hóa học, phải chăm sóc đất bằng phân hữu cơ vi sinh và làm luống thật cao, thoát nước thật tốt. Làm nông nghiệp tử tế thì đất mới trả lại cho mình quả ngọt thơm”.
Đến nay, mô hình trồng sâm bố chính của bà Diệu đã đi vào quỹ đạo ổn định với năng suất bình quân đạt 7,5 tạ/sào sau chu kỳ từ 14 - 16 tháng vun trồng. Để chứng minh chất lượng sản phẩm, bà Diệu đã chủ động gửi các mẫu củ sâm đi kiểm nghiệm định kỳ tại các trung tâm phân tích uy tín. Kết quả cho thấy hàm lượng các hoạt chất saponin đặc trưng trong sâm bố chính Mộ Đức đạt tỷ lệ rất cao, không thua kém các dòng sâm nhập khẩu trên thị trường. Không dừng lại ở việc bán thô, cơ sở của bà Diệu đã chủ động đầu tư máy móc để thực hiện chế biến sâu, tận dụng toàn bộ thân, lá, hoa phơi khô làm trà, đồng thời nấu cao sâm cô đặc để tạo sự tiện lợi cho người tiêu dùng.
Nhằm tạo bàn đạp vững chắc cho đầu ra, bà Diệu đang hoàn thiện các thủ tục pháp lý để đăng ký chứng nhận sản phẩm OCOP cấp tỉnh, hướng tới mục tiêu cung ứng nguyên liệu sâu cho ngành công nghiệp sản xuất nước giải khát thảo mộc.
Bà Diệu hào hứng bày tỏ: “Tôi không muốn dừng lại ở việc bán củ thô vì giá trị bấp bênh và lãng phí nguồn dược liệu quý từ thân, lá, hoa. Việc đầu tư máy móc chế biến sâu thành trà sâm, cao sâm vừa giúp kéo dài thời gian bảo quản, nâng cao giá trị sản phẩm, vừa tạo ra nhiều phân khúc lựa chọn cho người tiêu dùng. Khát vọng lớn nhất của tôi lúc này là sản phẩm sâm bố chính đạt chứng nhận OCOP, có mặt trong các siêu thị lớn và là nguồn nguyên liệu sạch cho các nhà máy chế biến sâu”.
Đánh giá về tiềm năng phát triển kinh tế của loại dược liệu này, ông Nguyễn Xuân Thái, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Mộ Đức cho biết, thành công bước đầu từ mô hình đã chứng minh tư duy đột phá, bản lĩnh dám nghĩ dám làm của người nông dân thế hệ mới. Cây sâm bố chính không chỉ thích ứng tốt với điều kiện khí hậu biến đổi thất thường của dải đất miền Trung mà còn mở ra cơ hội xóa đói giảm nghèo, làm giàu chính đáng cho người dân nông thôn.
Trong thời gian tới, địa phương sẽ tăng cường phối hợp với chủ mô hình để hỗ trợ chuẩn hóa quy trình VietGAP, hỗ trợ đăng ký nhãn hiệu sản phẩm OCOP và xúc tiến thương mại. Đồng thời, xem xét quy hoạch các vùng trồng tập trung, kết nối doanh nghiệp thu mua với người dân nhằm đảm bảo chuỗi cung ứng bền vững, đưa sâm bố chính thành một trong những cây trồng chủ lực mới trong chiến lược phát triển kinh tế nông nghiệp sạch của tỉnh Quảng Ngãi./.
