Cùng hướng tới một không gian hợp tác rộng hơn với tỉnh Mondulkiri của Vương quốc Campuchia và các tỉnh Nam Lào, hai tỉnh Lâm Đồng và Đắk Lắk đang đứng trước yêu cầu chuyển những bản ghi nhớ cấp tỉnh thành dòng hàng, vùng nguyên liệu, chương trình chuyển giao kỹ thuật và sinh kế cụ thể ở khu vực biên giới. Giá trị của hợp tác vì thế không chỉ được đo bằng số cuộc gặp, mà bằng khả năng mở đường cho từng nhu cầu từ cơ sở đi đến đúng nơi giải quyết.
Bài 1: Từ đường biên đến hành lang phát triển
Lâm Đồng và Đắk Lắk cùng có đường biên tiếp giáp tỉnh Mondulkiri, nhưng các cặp cửa khẩu và tuyến kết nối vẫn ở những trạng thái rất khác nhau. Từ Quảng Trực đến Đắk Ruê, bài toán chung là tổ chức được vùng hàng, hạ tầng và đầu mối thực thi trước khi kỳ vọng cửa khẩu tự tạo ra một hành lang kinh tế.
Hai hướng mở sang Mondulkiri
Ngày 17/8/2026, Lâm Đồng và Mondulkiri ký thỏa thuận hợp tác phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026-2030. Chín ngày sau, Đắk Lắk và Mondulkiri ký Bản ghi nhớ hợp tác cho cùng giai đoạn. Hai văn kiện được xác lập gần như đồng thời, mở ra hai hướng kết nối từ vùng cao nguyên Việt Nam sang tỉnh Đông Bắc Campuchia.
Điểm gặp nhau trong các cam kết là khá rõ: thương mại, đầu tư, nông nghiệp, bảo vệ rừng, môi trường, du lịch, giao lưu nhân dân và phối hợp bảo vệ biên giới. Nhưng nhìn từ địa bàn giáp biên, hai tuyến đang có những điều kiện khác nhau. Lâm Đồng đã có dòng hàng qua Bu Prăng - Đắk Đam và Đắk Peur - Nam Lear; trong khi Đắk Lắk tiếp tục thúc đẩy các điều kiện để khai thông Đắk Ruê - Chi Miết.
Quảng Trực là một lát cắt cho tuyến Lâm Đồng. Xã nằm ở phía Tây tỉnh, cách trung tâm hành chính khoảng 250 km, quản lý hơn 41 km biên giới giáp Campuchia. Hơn 11.300 người thuộc 26 dân tộc sinh sống tại 11 bon; đồng bào dân tộc thiểu số chiếm trên 45%. Đây vừa là địa bàn tiền tiêu, vừa là vùng sản xuất có khả năng kết nối với huyện Ô Răng của Mondulkiri.
Giai đoạn 2022 - 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu qua hai cặp cửa khẩu Bu Prăng - Đắk Đam và Đắk Peur - Nam Lear đạt khoảng 26,9 triệu USD. Hàng xuất chủ yếu gồm điện, vật tư nông nghiệp, vật liệu xây dựng, rau củ; hàng nhập có nông sản, dăm gỗ, mủ cao su và gỗ nhiên liệu. Dòng hàng đã có, nhưng quy mô còn nhỏ nếu đặt cạnh vùng nguyên liệu và nhu cầu phát triển của hai bên.
Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng Hồ Văn Mười yêu cầu nội dung thỏa thuận phải được cụ thể hóa thành chương trình hằng năm, xác định rõ cơ quan chủ trì, tiến độ và phương thức đánh giá. Yêu cầu này chạm đúng phần việc khó nhất sau lễ ký: mỗi cam kết phải có địa chỉ thực hiện, người theo dõi và mốc kiểm tra, thay vì tiếp tục nằm trong một danh mục hợp tác rộng.
Ở cấp cơ sở, Chủ tịch UBND xã Quảng Trực Nguyễn Văn Anh nhìn giá trị của đối ngoại địa phương từ những thay đổi cụ thể trong đời sống. “Hợp tác phải đi tới từng bon (bản), từng hộ và đầu mối hàng hóa. Người dân chỉ thực sự cảm nhận giá trị hữu nghị khi mở ra việc làm, thị trường và môi trường sống an toàn”, ông Nguyễn Văn Anh nói.
Đắk Lắk có khoảng 73 km biên giới tiếp giáp Mondulkiri. Trên tuyến này, Đắk Ruê - Chi Miết được đặt vào quy hoạch cửa khẩu từ nhiều năm trước. Khu vực Đắk Ruê cách Quốc lộ 14C khoảng 850 m và cách khu dân cư Ia R’vê khoảng 6 km. Khoảng cách địa lý không lớn, nhưng để hình thành dòng giao thương còn phụ thuộc hạ tầng cửa khẩu, tuyến đường phía Campuchia và khả năng tổ chức nguồn hàng.
Trong Bản ghi nhớ ngày 26/8, Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Đỗ Hữu Huy đề nghị hai bên thúc đẩy các điều kiện để sớm có Cửa khẩu Đắk Ruê - Chi Miết; đồng thời kết nối doanh nghiệp, xúc tiến thương mại, liên kết nông nghiệp và chế biến nông sản. Trước đó, Đắk Lắk cũng đề nghị Mondulkiri hỗ trợ thông tuyến từ Chi Miết về trung tâm huyện Ko Nhek. Đây là mắt xích quyết định để cửa khẩu không dừng ở điểm cuối của một con đường phía Việt Nam.
Mở đường thực thi trước khi mở cửa khẩu
Nâng cấp hoặc khai thông cửa khẩu là điều kiện quan trọng, nhưng không tự làm tăng dòng hàng. Nếu thiếu kho bãi, dịch vụ logistics và kiểm dịch; vùng sản xuất chưa có tiêu chuẩn chung; sản lượng không ổn định và doanh nghiệp chưa tham gia từ đầu, một cửa khẩu sau khi đổi cấp vẫn có thể thiếu hàng hóa qua lại.
Quảng Trực đã hỗ trợ cư dân huyện Ô Răng tham quan mô hình nông - lâm nghiệp, cung cấp một số giống mắc ca, hồ tiêu, bơ; cử cán bộ hướng dẫn kỹ thuật và kết nối thu mua nông sản. Những việc làm ấy thiết thực nhưng một chuyến tham quan hay một đợt hỗ trợ giống chưa thể tự tạo thành chuỗi hợp tác kinh tế.
Khi cây trồng bước vào sản xuất hàng hóa, hai bên phải trả lời tiếp các câu hỏi về chất lượng giống, quy trình canh tác, kiểm dịch thực vật, tiêu chuẩn sản phẩm, sản lượng ổn định và doanh nghiệp thu mua. Phần lớn các việc này vượt quá thẩm quyền của xã. Bởi vậy, cơ sở cần lập hồ sơ cho từng mô hình: cây gì, diện tích bao nhiêu, hộ nào tham gia, sản lượng dự kiến, doanh nghiệp nào quan tâm và đang vướng ở khâu nào.
Quảng Trực hiện có cà phê, hồ tiêu và gần 1.600 ha mắc ca. Thay vì tiếp tục chuyển giao giống riêng lẻ, địa phương có thể chọn một số mô hình nhỏ để theo dõi trọn quá trình từ kỹ thuật, chất lượng đến đầu ra. Dữ liệu hình thành từ mô hình sẽ giúp ngành nông nghiệp xác định nội dung cần hướng dẫn, ngành công thương kết nối thị trường, cơ quan cửa khẩu nhận diện thủ tục còn thiếu và doanh nghiệp tính được quy mô thu mua.
Phó Chủ tịch UBND xã Quảng Trực Đoàn Minh Thuận cho rằng, bảo vệ biên giới không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng biên phòng mà còn là trách nhiệm của chính quyền và cộng đồng. Khi người dân có đất sản xuất, mô hình phù hợp và đầu ra ổn định, họ yên tâm bám bon, bám biên; nền an ninh được củng cố từ chính sinh kế.
Hai bên đã tổ chức 68 đợt tuần tra song phương và tuần tra cùng thời điểm với 742 lượt người tham gia; Quảng Trực tham gia 9 đoàn giao lưu, hỗ trợ Mondulkiri. Nếu phối hợp kinh tế và dân sinh cũng được tổ chức thường xuyên, rõ đầu mối như phối hợp tuần tra, nền tảng lòng tin trên biên giới sẽ có thêm giá trị phát triển.
Sau khi vận hành chính quyền địa phương hai cấp, xã tiếp nhận thêm nhiều nhiệm vụ quản lý nhà nước. Phó Chủ tịch UBND xã Quảng Trực Nguyễn Trung Thành cho rằng, xã phải làm tốt vai trò đầu mối gần dân: tiếp nhận nhu cầu, hướng dẫn thủ tục, số hóa thông tin và chuyển nhanh kiến nghị vượt thẩm quyền đến đúng cơ quan chuyên môn, tránh để hồ sơ đi vòng làm mất cơ hội của người dân và doanh nghiệp.
Đắk Lắk cũng đứng trước yêu cầu tương tự. Bản ghi nhớ mới không chỉ nói đến thương mại mà còn xác định hợp tác phát triển vùng nguyên liệu, chế biến nông sản, bảo vệ rừng, phòng cháy chữa cháy rừng và tăng cường giao lưu giữa các xã biên giới với những huyện giáp biên của Mondulkiri. Những nội dung này chỉ có thể đi vào thực tế khi mỗi sở, ngành và địa phương cơ sở biết rõ phần việc của mình.
Với từng nhóm việc, hai tỉnh có thể xác định một cơ quan chủ trì và một đầu mối tại xã; quy định thời gian phản hồi kiến nghị; định kỳ rà soát cam kết chưa hoàn thành. Chuyển giao kỹ thuật phải gắn với cán bộ phụ trách và mô hình cụ thể; xúc tiến thương mại phải gắn với doanh nghiệp và nhu cầu hàng hóa; phát triển cửa khẩu phải đi cùng vùng hàng và tuyến logistics.
Biên giới hòa bình được giữ bằng những cuộc tuần tra, nhưng còn được bồi đắp qua mùa vụ có đầu ra, thủ tục thuận lợi và sự phối hợp kịp thời khi người dân gặp vướng mắc. Khi nhu cầu từ Quảng Trực, Ia R’vê hay Buôn Đôn có một đường đi rõ ràng đến cơ quan xử lý, đường biên mới thực sự dịch chuyển từ tuyến cần bảo vệ thành hành lang phát triển./.
