Từng là địa bàn vùng trũng về y tế cơ sở với tỷ lệ tử vong mẹ và trẻ sơ sinh trong nhóm cao nhất cả nước, giờ đây, công tác bảo vệ, chăm sóc sức khỏe nhân dân tại tỉnh Lào Cai đã đạt được nhiều kết quả nổi bật. Trong đó, không thể không kể đến sự đóng góp thầm lặng của những cô đỡ thôn bản đang ngày đêm tận tụy chăm sóc sự sống mới giữa núi rừng.
Giữ mạch sống nơi đại ngàn
Thời gian qua, ở những bản làng cheo leo, núi non hiểm trở, nơi mà xe cấp cứu không thể tới kịp hay trạm y tế xã vẫn còn cách xa hàng chục km đường rừng, các cô đỡ thôn bản Lào Cai đã góp phần cứu sống hàng trăm bà mẹ, trẻ sơ sinh vùng cao.
Cô đỡ Triệu Thị Lai (sinh năm 1991, dân tộc Dao), thôn Nậm Cài, xã Bảo Nhai sinh ra trong gia đình có 11 người con, đều sinh tại nhà. Năm 1996, mẹ của cô Lai sau khi sinh đôi 2 em thì mất. “Cả mẹ và hai em đều mất. Nhà xa cơ sở y tế, phương tiện đi lại chưa có, xã chưa có cô đỡ thôn bản, chưa có nữ hộ sinh”, cô Lai kể.
Vì đã trải qua nỗi đau mất mẹ, mất em từ nhỏ, cô Lai thấm thía những vất vả và nguy hiểm khi phụ nữ sinh con trong hoàn cảnh thiếu sự can thiệp của y tế hiện đại. Không muốn phải chứng kiến thêm nỗi đau này ở những gia đình khác, năm 2014, chị Lai đi học để làm cô đỡ thôn bản.
“Tôi chỉ muốn học để giúp các bà mẹ không còn suy nghĩ tự đẻ tại nhà, dẫn tới tử vong mẹ, tử vong con”, cô Lai tâm sự.
Hành trình làm cô đỡ thôn bản của cô Triệu Thị Lai cũng nhiều gian truân. Mười năm trở về trước, ở thôn Nậm Cài, 100% phụ nữ đều sinh con tại nhà. Thôn có địa bàn rộng, là nơi sinh sống của đồng bào Mông, Dao. Khi ốm đau, đồng bào chỉ mời thầy mo, thầy cúng về đuổi ma, trừ tà chữa bệnh chứ không đến trạm y tế thăm khám, lấy thuốc. Muốn thông báo tiêm chủng hoặc hướng dẫn những dịch vụ y tế, phải đi mất cả ngày mới đến được mấy chục hộ dân… Vì vậy, để xóa bỏ những phong tục, tập quán lạc hậu đã ăn sâu, bám rễ vào đời sống, nếp nghĩ người dân nơi đây phải rất bền bỉ, kiên trì.
Cô Lai kể lại, lúc đầu đi vận động ai cũng lắc đầu từ chối với lý do bao đời nay vẫn sinh đẻ như vậy. Ngay cả sau khi sinh, việc vận động mẹ đi tiêm uốn ván và cho con đi tiêm phòng cũng khó khăn.
“Tôi không muốn bà mẹ nào giống như mẹ tôi, chỉ vì thiếu hiểu biết mà mất cả tính mạng”, cô Lai tâm sự. Vì thế, có những điểm tư vấn rất xa, phải đi 2 giờ đồng hồ, có những điểm bị sạt lở, cô vẫn không ngại ngần lên đường khi có cuộc gọi nhờ tư vấn, hỗ trợ.
Và nỗ lực của cô Lai cũng được đền đáp khi tình trạng sinh con tại nhà đã giảm mạnh, riêng tỷ lệ sinh con của người Dao tại cơ sở y tế đạt 100%, tỷ lệ trẻ em được tiêm chủng trên địa bàn luôn đạt trên 90%.
Cô Thào Thị Pà, dân tộc Mông, thôn Pờ Sì Ngài, xã Bản Xèo gắn bó với công việc cô đỡ từ năm 2011. Cô cho biết, khi ấy, tại địa phương, hầu hết phụ nữ đều sinh con tại nhà và cho đó là chuyện bình thường. Cô đến tận nhà để thăm hỏi, vận động và giải thích về lợi ích của việc khám thai định kỳ, phát hiện nguy cơ đối với mẹ và bé… Không phải bà con nào cũng nghe. Nhiều đêm đi về muộn, đường dốc núi cheo leo, sương giăng mịt mù, khó khăn chồng chất song cô vẫn tự nhủ: “chỉ cần một bà mẹ thay đổi thì mọi vất vả đều xứng đáng”.
Một kỷ niệm khiến cô nhớ mãi là trường hợp sản phụ Thào Thị Dế. Gia đình kiên quyết bắt sinh tại nhà, sau nhiều lần thuyết phục, cuối cùng cũng đồng ý với điều kiện để cô Pà trực tiếp đưa sản phụ đến trạm y tế.
“Khi em bé cất tiếng khóc chào đời an toàn, tôi mới thở phào nhẹ nhõm”, cô Pà kể lại. Đến nay, 80% phụ nữ mang thai trong thôn Pờ Si Ngài đi khám thai định kỳ, 70% ca sinh có cán bộ y tế hỗ trợ, 90% bà mẹ và trẻ sơ sinh được chăm sóc sau sinh.
Trước kia, Lào Cai là một trong những địa phương có tỷ suất tử vong mẹ và tử vong trẻ em dưới 1 tuổi, dưới 5 tuổi cao nhất, gấp 2-3 lần so với trung bình cả nước. Tỷ lệ bà mẹ được chăm sóc trong tuần đầu sau sinh mới đạt khoảng 76% và thấp hơn rất nhiều ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Nguyên nhân chủ yếu do khó khăn trong tiếp cận dịch vụ y tế, chất lượng dịch vụ chưa đồng đều và phong tục tập quán lạc hậu. Trong bối cảnh đó, chính các cô đỡ thôn bản là những "cánh tay nối dài" của ngành y tế góp phần quan trọng từng bước xóa bỏ tình trạng này.
Cần có thêm chính sách hỗ trợ
Sau khi hợp nhất, Lào Cai trở thành một trong những tỉnh, thành phố diện tích lớn nhất khu vực phía Bắc, có 99 đơn vị hành chính cấp xã, trong đó 54 xã đặc biệt khó khăn, đồng bào dân tộc thiểu số chiếm khoảng 60%.
Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai Nguyễn Thành Sinh, tuy là một tỉnh miền núi, biên giới còn nhiều khó khăn, thách thức trong phát triển kinh tế - xã hội song tỉnh luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với công tác chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em, nâng cao chất lượng dân số và phát triển, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn, đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống.
Hiện các chỉ tiêu chuyên môn về chăm sóc trước, trong và sau sinh tại Lào Cai đều tăng đáng kể so với năm 2021. Đặc biệt, các chỉ tiêu giảm tỷ suất tử vong trẻ em dưới 1 tuổi, dưới 5 tuổi, giảm tỷ số tử vong mẹ năm 2025 đã đạt và vượt so với chỉ tiêu Chính phủ giao trong Chiến lược quốc gia bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân giai đoạn đến năm 2030.
Trong thành tựu chung đó, không thể không nhắc đến sự đóng góp thầm lặng nhưng vô cùng quan trọng của đội ngũ nhân viên y tế thôn bản và 152 cô đỡ thôn bản - lực lượng chăm sóc sức khỏe ban đầu ở tuyến y tế cơ sở. Tuy nhiêu, để tiếp tục nâng cao năng lực chuyên môn, giảm tỷ lệ tử vong mẹ và con, thời gian tới, cần có chính sách đầu tư hơn nữa về kinh phí hoạt động cho lực lượng này tại cơ sở.
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, một mình cô đỡ Triệu Thị Lai phải phụ trách 3 thôn: Nậm Cài, Nậm Bó và Tống Thượng (cũ). Dân cư nằm rải rác, nhân lực thiếu thốn, không có y tá bản. Từ trung tâm xã Bảo Nhai đến thôn xa nhất là trên 20km. Hiện nay, mỗi tháng, cô được phụ cấp khoảng 1,2 triệu đồng và đang quản lý 9 bà mẹ. Cô Lai cho biết, nguồn hỗ trợ không đáng là bao và cô vẫn phải tự bỏ tiền túi ra để mua thêm tã lót cho các sản phụ song cô vẫn chọn gắn bó với nghề vì “thấy mình có ích với cuộc đời này hơn”.
Cô Thào Thị Pà cũng vậy; cô cho biết công việc của cô đỡ thôn bản vừa là trách nhiệm vừa là tình thương đối với bà con dân bản. Chúng tôi rất muốn tham gia lớp tập huấn để được học hỏi nhiều hơn về chuyên môn, nghiệp vụ, được hỗ trợ thêm trang thiết bị chăm sóc bà mẹ, trẻ em.
Như nhiều cô đỡ thôn bản khác, cô Lai và cô Pà đều rất muốn có thêm các dự án hỗ trợ để tăng nguồn kinh phí hoạt động, bảo đảm chăm sóc sức khỏe bà mẹ trẻ em tốt hơn ngay từ tuyến thôn bản, hạn chế ca chuyển tuyến gây nguy hiểm tính mạng.
Bên cạnh đó, theo Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Tri Thức, sự quan tâm, ủng hộ, tham gia tích cực của toàn xã hội sẽ góp phần nâng cao sức khỏe bà mẹ, trẻ em, tiến tới giảm tử vong mẹ và tử vong trẻ em ở Việt Nam. Để làm được điều đó, bên cạnh chính sách, đội ngũ cán bộ y tế, Thứ trưởng Bộ Y tế kêu gọi mỗi người chồng, người cha, người thân trong gia đình, cộng đồng hãy quan tâm, đồng hành và hỗ trợ phụ nữ mang thai, bà mẹ sau sinh và trẻ em./.
