Đánh thức nội lực trên những bản người Mông

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, không gian phát triển ở nhiều địa bàn bản Mông ở Phú Thọ được mở rộng, tạo thêm điều kiện liên kết nguồn lực, phát triển sản xuất và du lịch.

Từ những cánh rừng quế xanh ngút ở Trung Sơn, tiếng máy may, máy thêu vang lên giữa bản Mỹ Á, xã Thu Cúc đến những nếp nhà làm du lịch cộng đồng ở Pà Cò, sức sống mới đã và đang hiện hữu. Điều đáng chú ý không chỉ là câu chuyện thoát nghèo mà còn là sự chuyển biến trong cách nghĩ, cách làm, khi người dân chủ động khai thác đất đai, nghề truyền thống và bản sắc văn hóa để tạo sinh kế, nâng cao thu nhập ngay trên quê hương.

Khi người Mông không chỉ nghĩ đến thoát nghèo

Trên những sườn núi của xã Trung Sơn, màu xanh của quế đang phủ lên nhiều diện tích trước đây chủ yếu trồng mỡ, tre, bồ đề - những loại cây cho hiệu quả kinh tế không cao. Với người dân khu Nhồi, quế giờ đây không đơn thuần là cây lâm nghiệp mà đã trở thành nguồn sinh kế quan trọng.

Bà Đinh Thị Linh, Bí thư Chi bộ khu Nhồi là một trong những người sớm gắn bó với cây quế. Cuối những năm 1980, gia đình bà thuộc nhóm hộ đầu tiên được vận động trồng quế, hỗ trợ cây giống và trồng xen với sắn để có nguồn thu trước mắt.

Năm 2012, hơn 2 ha quế của gia đình bà Linh cho thu hoạch mang lại khoảng 300 triệu đồng. Từ hiệu quả của những hộ đi trước, người dân trong khu mạnh dạn dành thêm đất trồng quế, đầu tư chăm sóc và coi đây là cây có khả năng tạo nguồn tích lũy lâu dài. Gia đình bà Linh hiện có hơn 8 ha; mới đây, chỉ cắt tỉa khoảng 0,7 ha đã thu khoảng 150 triệu đồng. Trong khu, nhiều hộ có thu nhập 200-300 triệu đồng mỗi năm nhờ quế.

Từ một số hộ tiên phong, vùng quế Trung Sơn ngày càng mở rộng. Toàn xã hiện có 1.442 hộ trồng quế, tổng diện tích hơn 2.800 ha. Tháng 9/2025, Đảng bộ xã ban hành Nghị quyết về phát triển kinh tế đồi rừng giai đoạn 2025-2030, xác định quế là một trong những cây trồng trọng tâm, hướng tới quy hoạch vùng nguyên liệu, ứng dụng khoa học kỹ thuật, thu hút doanh nghiệp chế biến và từng bước hình thành chuỗi giá trị.

Bí thư Đảng ủy xã Trung Sơn Đinh Hải Nam cho biết, địa phương tập trung nâng chất lượng nguyên liệu, hướng dẫn người dân áp dụng tiến bộ kỹ thuật, tăng liên kết sản xuất và tìm đầu ra ổn định, qua đó nâng giá trị trên cùng một diện tích đất.

Rời những triền quế Trung Sơn, đến bản Mỹ Á, xã Thu Cúc, sức sống mới hiện lên theo một cách khác. Giữa những nếp nhà của đồng bào Mông, tiếng máy may, máy thêu đều đặn vang lên, cùng những con đường đã được cứng hóa và những căn nhà kiên cố hơn tạo nên nhịp sống mới. Mỹ Á có 149 hộ với 913 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào Mông. Dù đời sống từng bước được cải thiện, việc làm, vốn và thị trường vẫn là những khó khăn lớn.

Từng thuộc diện hộ nghèo, chị Mùa Thị Là mạnh dạn đầu tư giàn máy thêu để làm thổ cẩm và trang phục truyền thống của người Mông. Máy móc giúp rút ngắn thời gian hoàn thiện, tăng năng suất và đáp ứng những đơn hàng lớn. Mỗi tháng, cơ sở của chị làm ra hàng trăm sản phẩm, cung cấp cho các xã có điểm du lịch cộng đồng trong khu vực và bán trực tiếp cho du khách đến Mỹ Á.

Cơ sở thêu của chị Là đã tạo việc cho các lao động tại địa phương. Những chiếc váy, áo và hoa văn truyền thống không chỉ hiện diện trong đời sống văn hóa mà còn trở thành hàng hóa, tạo việc làm cho phụ nữ ngay tại bản. Bản sắc được gìn giữ bằng một cách thiết thực hơn, đi vào sản xuất, gắn với thị trường và trở thành sinh kế. Chị Là mong muốn tiếp tục được hỗ trợ về vốn, kỹ thuật và kết nối thị trường để mở rộng quy mô, đa dạng mẫu mã. Trưởng bản Mùa A Cáng đánh giá đây là hướng làm kinh tế phù hợp với điều kiện thực tế. Việc một hộ từng còn nhiều khó khăn chủ động đầu tư máy móc, tìm đầu ra và tạo việc làm cho nhiều người khác cho thấy nhận thức về phát triển kinh tế trong cộng đồng đã có chuyển biến.

Mở rộng không gian phát triển, đánh thức nội lực vùng cao

Nếu Trung Sơn tìm hướng đi từ rừng quế, Mỹ Á, xã Thu Cúc tạo sinh kế từ nghề truyền thống thì xã Pà Cò đang từng bước biến cảnh quan và văn hóa bản địa thành nguồn lực phát triển du lịch cộng đồng.

Xã Pà Cò hiện có hơn 11.500 người sinh sống tại 18 xóm, trong đó đồng bào Mông chiếm khoảng 65%. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, xã Pà Cò mới được hình thành trên cơ sở sáp nhập Pà Cò, Hang Kia, Cun Pheo và một phần xã Đồng Tân. Không gian rộng hơn tạo điều kiện để địa phương liên kết nguồn lực, xây dựng các tuyến, sản phẩm du lịch thay vì phát triển riêng lẻ từng điểm.

Lợi thế của Pà Cò nằm ở cảnh quan thiên nhiên đặc sắc cùng kho tàng văn hóa phong phú của đồng bào Mông. Những nếp nhà truyền thống, tiếng khèn, nghề dệt lanh, nhuộm chàm, thêu thổ cẩm, vẽ sáp ong, ẩm thực và lễ hội đang từng bước trở thành sản phẩm du lịch, tạo thêm trải nghiệm cho du khách.

Đến nay, trên địa bàn xã đã có hàng chục hộ tham gia làm du lịch cộng đồng. Việc khai thác du lịch gắn với bảo tồn văn hóa giúp những nghề truyền thống vừa tạo thêm thu nhập vừa có thêm động lực để được gìn giữ.

Một trong những người sớm nhận thấy tiềm năng ấy là chị Sùng Y Múa. Khoảng năm 2002, chị bắt đầu học hỏi các mô hình du lịch, từng bước đầu tư cơ sở lưu trú trên không gian ngôi nhà truyền thống của người Mông. Đến nay, cơ sở có hơn 10 phòng nghỉ và một nhà nghỉ cộng đồng. Trung bình mỗi tháng, homestay đón khoảng 250 lượt khách, trong đó có khách quốc tế. Hoạt động du lịch tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 4 - 7 lao động; thời điểm cao điểm 7 - 10 người, thu nhập bình quân 4 - 5 triệu đồng/người/tháng.

Từ mô hình tiên phong này, cách làm du lịch đang lan tỏa trong cộng đồng. Chị Sùng Y Dớ, chủ homestay Pà Cò Home cho biết, trước đây người dân chủ yếu dựa vào ngô, sắn, chè và sản xuất nông nghiệp; trong khi phát triển du lịch có thể mang lại mức thu nhập cao gấp 3 - 4 lần so với trước. Người dân vì thế có thêm cơ hội khai thác cảnh quan, văn hóa, sản vật để tạo thu nhập ngay tại quê hương.

Tuy nhiên, Pà Cò vẫn còn không ít trở ngại về giao thông, cơ sở vật chất, chất lượng dịch vụ, nguồn nhân lực và nước sinh hoạt. Địa phương mong muốn các tuyến đường, trong đó có tuyến kết nối Quốc lộ 15 với Quốc lộ 6 được nâng cấp để tăng khả năng kết nối các điểm đến. Trong các đợt nắng nóng năm 2026, lực lượng Công an tỉnh đã phải huy động xe téc vận chuyển nước sạch phục vụ người dân; Công an xã cũng vận động nguồn lực xây dựng giếng khoan cho khu dân cư thiếu nước.

Theo Bí thư Đảng ủy xã Pà Cò Sùng A Chênh, địa phương cần tiếp tục được đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị và đào tạo nguồn nhân lực để nâng chất lượng du lịch cộng đồng. Cùng với du lịch, các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng, mô hình nuôi gà đen cũng được xác định là hướng đi có tiềm năng.

Từ Pà Cò đến Trung Sơn, Thu Cúc, mỗi địa phương lựa chọn một hướng đi phù hợp với lợi thế riêng. Điểm chung là mục tiêu không còn chỉ dừng ở thoát nghèo mà hướng tới nâng giá trị sản xuất, tạo việc làm và từng bước làm giàu trên quê hương.

Theo Bí thư Đảng ủy xã Trung Sơn Đinh Hải Nam, giảm nghèo bền vững cần chuyển dần từ hỗ trợ trực tiếp sang tạo điều kiện để người dân có sinh kế ổn định, có thị trường và khả năng tự phát triển sản xuất.

Những giá trị sẵn có của vùng cao, từ đất đai, nghề truyền thống đến văn hóa, cảnh quan và đời sống cộng đồng đang được người dân Phú Thọ khai thác theo một cách mới. Khi nguồn lực của Nhà nước gặp ý chí vươn lên và sự chủ động của người dân, những giá trị tưởng như quen thuộc có thể trở thành sinh kế, tạo việc làm và nguồn thu bền vững. Đó là nền tảng để những bản người Mông của Phú Thọ từng bước làm giàu trên quê hương, gìn giữ bản sắc và tạo sức sống mới cho vùng cao Tây Bắc./.