Trải qua thăng trầm của thời gian và những khắc nghiệt của thời tiết, hơn một thế kỷ qua, những đồi chè cổ thụ ở thôn Lộc Thanh, xã Bình Minh, tỉnh Quảng Ngãi vẫn bám rễ sâu vào lòng đất. Không chỉ là mô hình sinh kế hiệu quả mang lại giá trị kinh tế ổn định cho người dân, những vườn chè cổ trăm năm tuổi nơi đây còn là một “kho báu” di sản, chứa đựng bản sắc văn hóa độc đáo của vùng đất Quảng Ngãi.
Sức sống mãnh liệt của “kho báu” xanh
Ở thôn Lộc Thanh, xã Bình Minh, không ai còn nhớ rõ cây chè xuất hiện từ bao giờ, chỉ biết rằng qua 3 đến 4 thế hệ, cây chè vẫn ở đó, bền bỉ cùng con người vượt qua mọi thăng trầm. Nhớ lại giai đoạn khó khăn trước đây, ông Trần Văn Thắm (71 tuổi) chia sẻ: “Vùng đất này từng có cả trăm ha chè, có nhà chặt bỏ, có nhà ráng giữ lại, nhờ vậy mới còn những vườn chè cổ như ngày nay”.
Theo người dân địa phương, có thời điểm, do khó khăn trong giao thương và áp lực chuyển đổi kinh tế, hàng chục hecta chè bị người dân chặt bỏ để nhường chỗ cho các loại cây trồng khác. Tuy nhiên, nhận ra giá trị văn hóa và kinh tế quý báu không thể thay thế, chính quyền và người dân địa phương đã đồng lòng khôi phục, bảo vệ và phát triển trở lại.
Đến nay, toàn thôn Lộc Thanh có khoảng 30ha chè cổ thụ. Khác với những rừng chè cao lớn vươn tầm 4-5 mét ở các vùng khác, cây chè Lộc Thanh qua bàn tay chăm sóc của người dân đã được cắt tỉa gọn gàng, giữ chiều cao trung bình khoảng 1,5 mét. Những gốc chè to lớn, xù xì, khoác lên mình lớp áo rêu phong cổ kính, sừng sững chống chọi lại gió mưa. Người dân địa phương cho biết, việc cắt tỉa cành vừa giúp cây không bị gãy đổ trong mùa mưa bão, vừa tạo tán rộng để cây đâm chồi nảy lộc đều đặn cho những vụ thu hoạch kế tiếp.
Những vườn chè xanh tại Lộc Thanh có chiều cao khoảng 1,5m nhờ được cắt tỉa cẩn thận.
Điểm đặc biệt là giống chè cổ này dường như chỉ thích hợp với thổ nhưỡng của mảnh đất Lộc Thanh. Dù đã có nhiều nơi đem giống đi trồng thử nghiệm nhưng không thành công. Trên nền đất cằn cỗi này, cây chè hoàn toàn thích nghi tự nhiên, người dân hầu như không phải bón phân hay tưới tiêu cầu kỳ, cây vẫn vươn mình xanh tốt quanh năm.
Sinh kế bền vững, đậm vị chè quê
Với người dân Lộc Thanh, cây chè không chỉ là người bạn tâm giao mà còn là nguồn thu nhập chính giúp cải thiện đời sống kinh tế. Chè Lộc Thanh cho thu hoạch rộ nhất từ tháng Giêng đến tháng Sáu âm lịch, nhưng thực chất đây là nguồn tài nguyên có thể cho lá quanh năm bất kể thời tiết nắng mưa.
Là một trong những hộ gia đình gắn bó lâu năm với nghề, gia đình ông Trần Văn Thống đang sở hữu 1ha chè, trong đó có khoảng 200 gốc chè cổ tuổi đời khoảng một thế kỷ. Theo ông Thống, nhờ đặc trưng là giống chè lá nhỏ, dày dặn và có vị đậm đà riêng, sản phẩm chè tại đây luôn được khách hàng đặc biệt ưa chuộng.
Theo người dân địa phương, tháng 8 âm lịch hàng năm, người dân dùng những quả chè già để ươm cây.
Những năm gần đây, nhờ thời tiết thuận lợi, chè được mùa và giá bán ổn định, đời sống của hơn 60 hộ trồng chè trong thôn ngày càng khấm khá. Trung bình mỗi kg lá chè tươi có giá từ 10.000 – 12.000 đồng, riêng chè Xuân bán tươi có giá cao hơn, từ 15.000 – 20.000 đồng/kg. Với diện tích khoảng 1ha, mỗi năm các hộ dân có thể thu hoạch nhiều lứa, đem lại nguồn thu nhập ổn định khoảng 50 triệu đồng/năm.
Đặc biệt, quy trình sản xuất chè tại đây hoàn toàn tự nhiên. Người dân địa phương cho biết cây chè phát triển nhờ nguồn dinh dưỡng bản địa, không bón phân hóa học hay phun thuốc bảo vệ thực vật; cứ đến lứa là cắt hái đem bán hoặc nấu nước dùng, đảm bảo sự an toàn và nguyên chất.
Sức hút của chè Lộc Thanh còn nằm ở hương vị mộc mạc, đậm đà khó quên. Thưởng thức bát nước chè xanh Lộc Thanh là một trải nghiệm văn hóa thú vị đối với bất kỳ ai đặt chân đến vùng đất này. Để có được một ấm chè ngon đúng điệu, người dân địa phương có những bí quyết rất tinh tế. Bà Nguyễn Thị Hương, người dân thôn Lộc Thanh chia sẻ, khi nấu nước chè phải dùng nước giếng sỏi trong lành, không bị váng phèn để giữ trọn màu nước vàng sánh. Lá chè khi hái không được quá non vì nước sẽ nhạt màu, nhưng cũng không được quá già vì sẽ mất vị ngọt hậu; khi rửa và nấu, người dân thường để nguyên cả lá lẫn cành để giữ trọn hương vị thơm ngon.
Uống nước chè xanh hàng ngày là thói quen của nhiều người dân, đặc biệt là những người lớn tuổi.
Chè Lộc Thanh khi nấu chín tỏa ra làn hơi ấm, ngụm nước đầu tiên chạm vào đầu lưỡi sẽ mang lại vị đắng, chát đặc trưng nhưng sau đó vị ngọt sâu cùng hương thơm dịu nhẹ sẽ lưu lại lâu dài. Ấm chè có thể pha đến nước thứ hai, thứ ba mà vẫn giữ nguyên độ đậm đà, tròn vị. Đối với người dân nơi đây, ly nước chè xanh đã ngấm sâu vào tiềm thức, là thức uống giải khát xua tan mệt mỏi cho người nông dân sau những giờ lao động vất vả ngoài đồng rẫy, là hương vị ấm áp trong mỗi bữa cơm gia đình, và là món quà quê mộc mạc dành tặng những người con xa xứ mỗi khi có dịp trở về thăm nhà.
Đánh thức tiềm năng kinh tế xanh
Nhận thức rõ giá trị vô giá của những vườn chè cổ, những năm qua, cấp ủy, chính quyền xã Bình Minh đã tích cực triển khai nhiều biện pháp thiết thực nhằm bảo tồn và phát huy di sản này. Địa phương đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động người dân tuyệt đối không tự ý đào, bứng các gốc chè cổ để bán cho giới chơi cây cảnh; đồng thời khuyến khích bà con mở rộng diện tích trồng mới vừa để phát triển kinh tế, vừa góp phần bảo vệ đất đai, chống sạt lở đồi dốc.
Ông Bùi Thanh Long, Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ công xã Bình Minh cho biết, định hướng chiến lược của địa phương là xây dựng thương hiệu tập thể cho sản phẩm “Chè Lộc Thanh”. Song song với việc hoàn thiện thủ tục pháp lý để nâng tầm giá trị nông sản, xã đang phối hợp với các cơ quan chuyên môn định hướng cho người dân canh tác theo hướng hữu cơ, gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch sinh thái cộng đồng trong tương lai.
Nhờ hái chè nên những người lớn tuổi có thu nhập ổn định.
“Chúng tôi đang tiến hành rà soát lại toàn bộ diện tích, phối hợp chặt chẽ với bà con và ban quản lý thôn Lộc Thanh để triển khai nhãn hiệu tập thể chè Lộc Thanh, đồng thời tích cực tìm kiếm, kết nối chuỗi liên kết tiêu thụ sản phẩm ổn định cho người dân. Về lâu dài, địa phương sẽ quy hoạch vùng chè cổ thành điểm đến trải nghiệm xanh, giúp bà con vừa khai thác tốt giá trị kinh tế, vừa có trách nhiệm gìn giữ không gian văn hóa bản địa”, ông Long nhấn mạnh.
Ở tuổi 71, ông Trần Văn Thắm đều đặn lên đồi hái chè mỗi ngày nếu thời tiết cho phép. Nhìn những mầm chè xanh non đang vươn lên mạnh mẽ ngay trên những gốc chè cổ thụ, ông Thắm gửi gắm niềm hy vọng lớn lao: “Người dân địa phương luôn mơ về một vùng chè cổ thụ bạt ngàn, nơi du khách thập phương có thể đến chiêm ngưỡng vẻ đẹp độc đáo này. Nếu thời gian tới nhận được sự quan tâm, đầu tư mạnh mẽ hơn từ các cấp chính quyền, chúng tôi tin rằng ước mơ xây dựng vùng kinh tế xanh từ chè cổ Lộc Thanh sẽ sớm thành hiện thực”.
Giữa cái nắng và gió của miền đất Quảng Ngãi, những đồi chè cổ Lộc Thanh vẫn ngày đêm xanh mướt. Nơi đó, sự kết tinh giữa quá khứ và hiện tại đang tạo nên một sức sống mới, giúp người dân làm giàu trên quê hương; đồng thời gìn giữ trọn vẹn một nét văn hóa truyền thống vô giá cho các thế hệ mai sau./.
