Không chỉ có nền văn hóa giàu bản sắc, đồng bào Chăm ở tỉnh Ninh Thuận còn được biết đến là cộng đồng có truyền thống hiếu học.
Đồng bào Chăm ở làng Hữu Đức (xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước) luôn đề cao truyền thống hiếu học. Ảnh: Nguyễn Thành – TTXVN
Hàng chục năm nay, dù kinh tế gia đình khó khăn nhưng anh Hán Ngọc Tài (sinh năm 1970), dân tộc Chăm ở làng Thành Đức, xã Phước Hữu vẫn kiên trì cho con đến trường. Gia đình anh Tài có năm người con đều rất nỗ lực trong học tập. Hai cháu Hán Thị Ngọc Tiền và Hán Thị Ngọc Thủy đang học tại trường Cao đẳng Y tế Bình Dương, cháu Hán Ngọc Tiến học Trường Cao đẳng nghề ô tô Bình Dương, Hán Ngọc Lên đang học tại ngành Y khoa trường Đại học Y Tây nguyên và cháu Hán Thị Ngọc Tiên chuẩn bị bước vào lớp 10.
Gia đình anh Hán Ngọc Tài thuộc diện cận nghèo, căn nhà vợ anh đang ở là nhà Đại đoàn kết do Nhà nước hỗ trợ xây dựng. Đất ruộng không có bao nhiêu, để có tiền lo các con ăn học, vợ chồng anh lên huyện Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng làm nghề trồng rau thuê cho các trang trại. "Bản thân mình học không đến nơi đến chốn, bây giờ còn sức phải lo cho các con học. Gia đình vất vả nên các con rất thương bố mẹ, ngoài số tiền chu cấp ít ỏi, để có đủ tiền đóng học phí, ăn uống, sinh hoạt, các con đều đi làm thêm... Xa bố mẹ nhưng các con biết đùm bọc, bảo ban lẫn nhau, hai vợ chồng cũng yên tâm", anh Tài chia sẻ.
Em Hán Thị Ngọc Tiên (học sinh lớp 10, trường THPT An Phước, huyện Ninh Phước) là một trong những tấm gương học sinh vượt khó, học giỏi. Ảnh: Nguyễn Thành – TTXVN
Bố mẹ đi làm ăn xa, hai đến ba tháng mới về nhà một lần, cháu Hán Thị Ngọc Tiên – con gái út của vợ chồng anh Tài ở cùng bà nội năm nay đã 82 tuổi. Cháu rất tự giác trong việc học và rất tháo vát trong công việc gia đình..
Nhiều gia đình đồng bào Chăm trong làng Thành Đức sống bằng nghề nông hoặc đi làm công nhân, buôn bán ở các tỉnh Tây Nguyên, chắt chiu gom góp để lo cho các con học hành. Nhiều hộ gia đình bán đất, bán rẫy lo cho con ăn học đàng hoàng không phải là chuyện hiếm. Người dân nơi đây quan niệm, đời cha mẹ đã khổ do thiếu cái chữ, thiếu kiến thức nên việc đầu tư cho con em đi học là ưu tiên hàng đầu.
Bên cạnh làng Thành Đức, làng Hữu Đức cũng giàu truyền thống hiếu học, điển hình là gia đình ông Châu Văn Thành. Con trai đầu Châu Đăng Khoa của vợ chồng ông đang làm việc tại Ngân hàng Sài Gòn Thương Tín chi nhánh Ninh Thuận, con thứ Châu Thị Quỳnh Như tốt nghiệp ngành Y khoa Trường Đại học Y Tây Nguyên đang công tác tại Trung tâm Y tế huyện Ninh Phước, con gái út Châu Thị Hồng Lam là học sinh lớp 9 Trường Trung học Cơ sở Huỳnh Phước luôn chăm ngoan, học giỏi.
Ông Thành cho biết, gia đình ông trước kia là rất khó khăn. Vợ chồng ông xác định chỉ có con đường học mới thay đổi được cuộc đời. Vì vậy, vợ chồng ông luôn ưu tiên việc học tập của các con.
Hội Khuyến học tỉnh Ninh Thuận phối hợp với đơn vị tài trợ trao tặng máy tính cho học sinh nghèo học trực tuyến do ảnh hưởng của dịch COVID-19. Ảnh: TTXVN phát
Theo ông Báo Văn Nhù, Bí thư Chi bộ thôn Hữu Đức, cả thôn có 751 hộ với 3.920 khẩu, người dân tộc Chăm chiếm khoảng 87%. Làng có 11 dòng họ khuyến học. Nhằm khuyến khích phong trào học tập, các tộc họ thành lập Quỹ khuyến học, các trưởng tộc vận động các thành viên đóng góp vào quỹ. Có tộc, họ, Quỹ khuyến học lên đến hàng chục triệu đồng để hàng năm làm công tác khen thưởng, động viên, giúp đỡ con cháu vươn lên trong học tập và rèn luyện.
Hữu Đức được mệnh danh là "làng bác sĩ", cả làng có tới 21 bác sĩ, 7 người đang theo học ngành Y đều là con em đồng bào Chăm. Ngoài ra, nhiều người Chăm của làng đang công tác, giữ các chức vụ lãnh đạo ở các cơ quan, đơn vị trong và ngoài tỉnh. Mỗi tấm gương đỗ đạt đều có sức lan tỏa trong xóm làng, họ tộc, động viên con cháu đến trường, ươm mầm ước vọng về tương lai tươi sáng nên tình trạng học sinh bỏ học, nghỉ học giữa chừng ở làng Hữu Đức hầu như không có.
Theo Hội Khuyến học xã Phước Hữu, toàn xã có trên 4.620 hộ với hơn 19.940 khẩu, đồng bào Chăm chiếm khoảng 57%, cả xã có 7 làng thì có 4 làng đồng bào Chăm sống tập trung đông nhất là Thành Đức, Hữu Đức, Tân Đức và Hậu Sanh. Xã Phước Hữu là một trong những địa phương có phong trào thi đua khuyến học sôi nổi, đến nay toàn xã đã xây dựng được 13 chi hội khuyến học với trên 3.450 hội viên, có 2.752 hộ gia đình được công nhận danh hiệu "Gia đình học tập" (đạt 84,8%); có 20/22 dòng họ được công nhận danh hiệu "Dòng họ học tập", 7/7 cộng đồng làng được công nhận danh hiệu "Cộng đồng học tập". Các gia đình, dòng họ học tập, hiếu học đều khẳng định vai trò là chỗ dựa, nguồn động viên, tiếp sức cho từng gia đình, từng con em học sinh, đóng góp tích cực cho sự nghiệp chăm lo phát triển giáo dục.
Đồng bào Chăm ở làng Thành Đức (xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước) luôn đề cao truyền thống hiếu học. Ảnh: Nguyễn Thành – TTXVN
Đồng bào Chăm ở Ninh Thuận hiện có trên 18.100 hộ với hơn 85.200 khẩu, chiếm 12,5% so với dân số toàn tỉnh, cư trú ở 35 thôn/làng, khu phố tại 13 xã, thị trấn thuộc 6 huyện và thành phố Phan Rang – Tháp Chàm. Phong trào khuyến học, khuyến tài đã không ngừng đổi mới cả về nội dung và hình thức hoạt động, thu hút đông đảo các tầng lớp nhân dân tham gia. Đến nay 100% số xã, phường, thị trấn đều có hội khuyến học cơ sở tạo động lực trong xây dựng xã hội học tập vùng đồng bào Chăm nói riêng, cả tỉnh Ninh Thuận nói chung.
Ông Nguyễn Minh Trứ, Chủ tịch Hội Khuyến học tỉnh Ninh Thuận khẳng định đồng bào Chăm có truyền thống rất hiếu học, mỗi gia đình, dòng họ hiếu học với truyền thống, thế mạnh riêng đã có những cách làm thiết thực, hiệu quả, tạo nên sự phong phú của phong trào, đóng góp tích cực xây dựng phong trào khuyến học, khuyến tài và xây dựng xã hội học tập ở địa phương. Từ chỗ trước đây con em vùng đồng bào Chăm học tập, định hướng theo hai ngành chính là Giáo dục và Y tế, hiện nay đã chuyển hướng theo học đa ngành, nghề thuộc các lĩnh vực: khoa học – kỹ thuật, quản trị kinh doanh, kinh tế nông nghiệp, du lịch… đáp ứng nhu cầu của thị trường việc làm, xu hướng hội nhập và phát triển kinh tế.
Nguyễn Thành
Tên gọi khác: Chàm, Chiêm, Chiêm Thành, Chăm Pa, Hời...
Nhóm địa phương: Chăm Hroi, Chăm Poổng, Chà Và Ku, Chăm Châu Ðốc.
Dân số: 161.729 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Malayô - Polynéxia (ngữ hệ Nam Ðảo).
Lịch sử: Dân tộc Chăm vốn sinh tụ ở duyên hải miền Trung Việt Nam từ rất lâu đời, đã từng kiến tạo nên một nền văn hoá rực rỡ với ảnh hưởng sâu sắc của văn hoá Ấn Ðộ. Ngay từ những thế kỉ thứ XVII, người Chăm đã từng xây dựng nên vương quốc Chăm pa. Hiện tại cư dân gồm có hai bộ phận chính: Bộ phận cư trú ở Ninh Thuận và Bình Thuận chủ yếu theo đạo Bà la môn (một bộ phận nhỏ người Chăm ở đây theo đạo Islam truyền thống gọi là người Chăm Bà ni). Bộ phận cư trú ở một số địa phương thuộc các tỉnh Châu Ðốc, Tây Ninh, An Giang, Ðồng Nai và thành phố Hồ Chí Minh theo đạo Islam (Hồi giáo) mới.
Hoạt động sản xuất: Người Chăm có truyền thống nông nghiệp ruộng nước, giỏi làm thuỷ lợi và làm vườn trồng cây ăn trái. Bên cạnh việc làm ruộng nước vẫn tồn tại loại hình ruộng khô một vụ trên sườn núi. Bộ phận người Chăm ở Nam Bộ lại sinh sống chủ yếu bằng nghề chài lưới, dệt thủ công và buôn bán nhỏ, nghề nông chỉ là thứ yếu.
Nghề thủ công phát triển ở vùng Chăm nổi tiếng là dệt lụa tơ tằm và nghề gốm nặn tay, nung trên các lò lộ thiên. Việc buôn bán với các dân tộc láng giềng đã xuất hiện từ xưa. Vùng duyên hải miền Trung đã từng là nơi hoạt động của những đội hải thuyền nổi tiếng trong lịch sử.
Ăn: Người Chăm ăn cơm, gạo được nấu trong những nồi đất nung lớn, nhỏ. Thức ăn gồm cá, thịt, rau củ, do săn bắt, hái lượm và chăn nuôi, trồng trọt đem lại. Thức uống có rượu cần và rượu gạo. Tục ăn trầu cau rất phổ biến trong sinh hoạt và trong các lễ nghi phong tục cổ truyền.
Mặc: Nam nữ đều quấn váy tấm. Ðàn ông mặc áo cánh ngắn xẻ ngực cài khuy. Ðàn bà mặc áo dài chui đầu. Màu chủ đạo trên y phục là màu trắng của vải sợi bông. Ngày nay, trong sinh hoạt hằng ngày, người Chăm ăn mặc như người Việt ở miền Trung, chỉ có chiếc áo dài chui đầu là còn thấy xuất hiện trong giới nữ cao niên.
Ở: Người Chăm cư trú tại Ninh Thuận, Bình Thuận, ở nhà đất (nhà trệt). Mỗi gia đình có những ngôi nhà được xây cất gần nhau theo một trật tự gồm: nhà khách, nhà của cha mẹ và các con nhỏ tuổi, nhà của các cô gái đã lập gia đình, nhà bếp và nhà tục trong đó có kho thóc, buồng tân hôn và là chỗ ở của vợ chồng cô gái út.
Phương tiện vận chuyển: Chủ yếu và thường xuyên vẫn là cái gùi cõng trên lưng. Cư dân Chăm cũng là những người thợ đóng thuyền có kỹ thuật cao để hoạt động trên sông và biển. Họ làm ra những chiếc xe bò kéo, trâu kéo có trọng tải khá lớn để vận chuyển trên bộ.
Quan hệ xã hội: Gia đình người Chăm mang truyền thống mẫu hệ, mặc dù xã hội Chăm trước đây là xã hội đẳng cấp, phong kiến. Ở những vùng theo Hồi giáo Islam, tuy gia đình đã chuyển sang phụ hệ, vai trò nam giới được đề cao, nhưng những tập quán mẫu hệ vẫn tồn tại khá đậm nét trong quan hệ gia đình, dòng họ với việc thờ cúng tổ tiên. Cư dân Chăm vốn được phân thành hai thị tộc: Cau và Dừa như hai hệ dòng Niê và Mlô ở dân tộc Ê đê. Về sau thị tộc Cau biến thành tầng lớp của những người bình dân, trong khi thị tộc Dừa trở thành tầng lớp của quý tộc và tăng lữ. Dưới thị tộc là các dòng họ theo huyết hệ mẹ, đứng đầu là một người đàn bà thuộc dòng con út. Mỗi dòng họ lại có nhiều chi họ. Xã hội cổ truyền Chăm được phân thành các đẳng cấp như xã hội Ấn Ðộ cổ đại. Họ có những vùng cư trú riêng và có những ngăn cách rõ rệt: không được thiết lập quan hệ hôn nhân, không sống cùng một xóm, không ăn cùng một mâm...
Cưới xin: Phụ nữ chủ động trong quan hệ luyến ái. Hôn nhân cư trú phía nhà vợ, con sinh ra đều theo họ mẹ. Sính lễ do nhà gái lo liệu. Gia đình một vợ một chồng là nguyên tắc trong hôn nhân.
Ma chay: Người Chăm có hai hình thức đưa người chết về thế giới bên kia là thổ táng và hoả táng. Nhóm cư dân theo đạo Bà la môn thường hoả táng theo giáo luật, còn các nhóm cư dân khác thì thổ táng. Những người trong cùng một dòng họ thì được chôn cất cùng một nơi theo huyết hệ mẹ.
Nhà mới: Người Chăm ở Ninh Thuận, Bình Thuận khi dựng nhà mới phải thực hiện một số nghi lễ cúng thần như: cúng Thổ thần để đốn gỗ tại rừng. Khi gỗ vận chuyển về làng phải làm lễ đón cây. Lễ phạt mộc được tổ chức để khởi công cho việc xây cất ngôi nhà.
Lễ tết: Người ta thực hiện nhiều nghi lễ nông nghiệp trong một chu kỳ năm như: lễ khai mương đắp đập, lễ hạ điền, lễ mừng lúa con, lễ mừng lúa ra đòng. Nhưng lễ lớn nhất vẫn là lễ Bon katê được tổ chức linh đình tại các đền tháp vào giữa tháng mười âm lịch.
Lịch: Người Chăm có nông lịch cổ truyền tính theo lịch âm.
Học: Dân tộc Chăm có chữ từ rất sớm. Hiện tồn tại nhiều bia kí, kinh bằng chữ Chăm. Chữ Chăm được sáng tạo dựa vào hệ thống văn tự Sascrit, nhưng việc sử dụng chữ này còn rất hạn hẹp trong tầng lớp tăng lữ và quý tộc xưa. Việc học hành, truyền nghề, vẫn chủ yếu là truyền khẩu và bắt chước, làm theo.
Văn nghệ: Nhạc cụ Chăm nổi bật có trống mặt da Paranưng, trống vỗ, kèn xaranai. Nền dân ca - nhạc cổ Chăm đã để lại nhiều ảnh hưởng đến dân ca - nhạc cổ của người Việt ở miền Trung như trống cơm, nhạc nam ai, ca hò Huế... Dân vũ Chăm được thấy trong các ngày hội Bon katê diễn ra tại các đền tháp.
Chơi: Trẻ em thích đánh cù và thả diều, đánh trận giả, thi cướp cờ, chơi trò bịt mắt bắt dê.
Theo cema.gov.vn
