Đến hẹn lại lên, cứ vào ngày cuối cùng của tháng Giêng hằng năm, đồng bào dân tộc Mông ở xã Tân Hợp, tỉnh Lào Cai nô nức tập trung tại các thôn Ba Khuy, Nà Hẩu và Bản Tát để tổ chức Lễ cúng rừng, còn gọi Tết rừng.
Rộn ràng Tết rừng
Vào 6 giờ ngày 18/3, mặc dù thời tiết mưa phùn cùng với mây mù bao phủ khắp các bản làng, nhưng trên các ngả đường, người dân nô nức đổ về các khu vực cúng rừng tại 3 thôn Bản Tát, Nà Hẩu, Ba Khuy để vui hội, tạo nên bức tranh đặc sắc.
Tại điểm cúng rừng thôn Bản Tát, xã Tân Hợp, dọc tuyến đường, các chàng trai, cô gái Mông rạng rỡ trong bộ trang phục truyền thống đi chơi hội. Các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao được tổ chức.
Bà Cứ Thị Sâm, thôn Nà Hẩu, xã Tân Hợp chia sẻ: "Với người Mông nơi đây, lễ hội cúng rừng là lễ hội quan trọng, được chờ đợi nhất trong năm. Đây là dịp để đồng bào dân tộc Mông giao lưu, gặp gỡ anh, em, bạn bè, người thân. Người Mông chúng tôi dù ai đi làm xa hay đi đâu nhưng đến ngày Tết rừng đều cố gắng về nhà để ăn Tết, nhằm tạ ơn thần rừng đã che chở cho cuộc sống yên bình".
Chị Nguyễn Thị Hiền, xã Mậu A (tỉnh Lào Cai) cho biết, năm nào đến Tết rừng chị cũng cùng bạn bè lên Nà Hẩu để vui chơi, giao lưu. Tết rừng là nét văn hóa đặc sắc của người Mông cần được gìn giữ và lan tỏa để gìn giữ, bảo vệ những cánh rừng thêm xanh.
Anh Nguyễn Hoàng Linh, du khách đến từ Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định, lần đầu tiên đến với Nà Hẩu, anh thấy người Mông nơi đây thân thiện, gần gũi. Đặc biệt, anh ấn tượng khi trên những con đường dẫn vào thôn vẫn còn những cây gỗ to, những cánh rừng tự nhiên xanh mướt ngay bên những ngôi nhà Mông. Nét đẹp giữ rừng của đồng bào dân tộc Mông nơi đây cần được nhân rộng và giữ gìn, để mỗi người dân cả nước đều có ý thức bảo vệ rừng.
Chủ tịch UBND xã Tân Hợp Hà Trung Kiên cho biết, từ bao đời nay, Lễ cúng rừng của người Mông Nà Hẩu đã trở thành một nét đẹp văn hóa truyền thống thiêng liêng, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người dân. Trong tâm thức của người Mông, rừng không chỉ là nơi cung cấp nguồn sống, nguồn nước, nguồn lương thực, dược liệu và nhiều sản vật quý thiên nhiên, mà còn là không gian linh thiêng gắn với tín ngưỡng với sự che chở và bình yên của bản làng.
Theo đó, vào ngày cuối cùng của tháng Giêng hằng năm, người dân từ các bản, làng tụ họp về khu rừng cấm, rừng thiêng của thôn để tổ chức Tết rừng. Tết rừng của người Mông ở Nà Hẩu được mở đầu bằng phần rước lễ vật lên khu rừng cấm, sau đó thầy cúng thực hiện các nghi lễ cúng thần rừng. Khi kết thúc phần nghi lễ cúng, trưởng thôn đánh giá kết quả công tác bảo vệ rừng. Tiếp đến, cộng đồng người Mông thực hiện nghi thức lời thề giữ rừng. Trưởng thôn và nhân dân bầu ra tổ tự quản bảo vệ rừng năm mới, với quy ước chung gồm: không chặt phá rừng bừa bãi, không săn bắt thú rừng trong khu rừng thiêng, không làm những việc tổn hại đến rừng. Những quy ước ấy trở thành luật tục của cộng đồng được truyền từ đời này sang đời khác, góp phần gìn giữ những cánh rừng thêm xanh, bảo vệ nguồn nước, nguồn sống và môi trường sinh thái cho bản làng. Sau cùng, người dân tổ chức ăn Tết rừng và vui vẻ giao lưu, thắt chặt tình đoàn kết các dân tộc.
Lễ cúng rừng nhằm tạ ơn thần rừng, thần núi, cầu mong cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, gia đình yên vui, bản làng bình an, cuộc sống ngày càng ấm no, hạnh phúc. Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, Lễ cúng rừng còn thể hiện một triết lý sống rất nhân văn của đồng bào Mông, đó là sống hài hòa với thiên nhiên, tôn trọng và gìn giữ rừng.
Nhân rộng bản sắc dân tộc
Khu vực Nà Hẩu (3 thôn Bản Tát, Nà Hẩu, Ba Khuy) nằm trong vùng lõi của Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, với diện tích tự nhiên hơn 5.640 ha, trong đó rừng tự nhiên đặc dụng trên 4.500 ha. Người dân ở 3 thôn có 600 hộ dân đồng bào Mông với gần 2.800 nhân khẩu. Dù cuộc sống còn nhiều khó khăn, đồng bào dân tộc Mông luôn đồng lòng gìn giữ bảo vệ rừng bằng những luật tục truyền từ đời này sang đời khác.
Dọc tuyến đường vào các thôn, đâu đâu cũng thấy những cây gỗ to 2-3 người ôm sát ngay lề đường. Rừng Nà Hẩu là khu rừng nguyên sinh có lịch sử lâu đời, cấu trúc rừng chưa bị phá vỡ, cùng hệ thực vật, động vật đa dạng, phong phú với trên 570 loài, trong đó có nhiều loài thực vật quý hiếm có tên trong Sách đỏ Việt Nam.
Năm 2006, Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu được thành lập. Người dân nơi đây lập ra hương ước, quy ước, thưởng phạt rõ ràng trong việc bảo vệ rừng; góp phần đưa Nà Hẩu trở thành địa phương hiếm có trong tỉnh Lào Cai với độ che phủ rừng đạt 90%.
Thầy cúng Sùng A Sềnh ở xã Tân Hợp cho biết, đối với người Mông ở Nà Hẩu, rừng như nguồn sống, là mái nhà che chở, là chỗ dựa tinh thần của cả cộng đồng. Rừng giúp dân bản tránh gió, lũ ống, lũ quét và cho dân bản sản vật để ăn, nguồn nước để uống, tưới tiêu cho đồng ruộng. Trải qua hàng trăm năm chung sống hòa thuận với rừng, những quy định, hương ước về việc giữ rừng, bảo vệ rừng được cộng đồng tôn trọng, truyền từ đời này sang đời khác.
Ông Thào A Thềnh, thôn Nà Hẩu chia sẻ, ở mỗi thôn đều có khu rừng cấm, rừng thiêng, đây là nơi hội tụ đầy đủ linh khí của trời đất để thờ cúng thần rừng. Sau khi cúng rừng, người dân nơi đây phải kiêng 3 ngày không được lên rừng chặt phá cây, không săn bắt động vật rừng, không có hành vi xâm phạm rừng. Với người dân nơi đây, hạnh phúc là khi những cánh rừng ngày càng thêm xanh và che chở cho dân bản cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Theo Chủ tịch UBND xã Tân Hợp Hà Trung Kiên, ngày nay, khi công tác bảo vệ rừng, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu đang trở thành nhiệm vụ chung của toàn xã hội, những giá trị tốt đẹp của Lễ cúng rừng càng trở nên có ý nghĩa. Việc duy trì và tổ chức Lễ cúng rừng không chỉ gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, mà còn góp phần nâng cao ý thức cộng đồng trong bảo vệ rừng, môi trường sinh thái và phát triển rừng bền vững.
Lễ cúng rừng cũng là cơ hội để xã Tân Hợp từng bước giới thiệu, quảng bá những giá trị văn hóa độc đáo của đồng bào Mông và những cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ. Thời gian tới, xã Tân Hợp định hướng phát triển du lịch sinh thái gắn với rừng, du lịch cộng đồng gắn với bản sắc văn hóa dân tộc nhằm bảo tồn văn hóa và tạo thêm sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân, góp phần xây dựng quê hương ngày càng phát triển bền vững.
Lễ cúng rừng của người Mông Nà Hẩu được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia từ tháng 12/2024. Đây không chỉ là niềm vinh dự, tự hào, mà còn là điểm tựa để địa phương bảo tồn, phát huy giá trị di sản Lễ cúng rừng và các di sản văn hóa./.
Tên tự gọi: Mông, Na Miẻo.
Tên gọi khác: Mẹo, Mèo, Miếu Hạ, Mán Trắng.
Nhóm địa phương: Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Ðỏ, Mông Ðen, Mông Xanh, Na Miẻo.
Dân số: 1.068.189 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc ngôn ngữ hệ Mông - Dao.
Hoạt động sản xuất: Nguồn sống chính là làm nương định canh hoặc nương du canh trồng ngô, lúa, lúa mạch. Nông dân có truyền thống trồng xen canh trên nương cùng với cây trồng chính là các cây ý dĩ, khoai, rau, lạc, vừng, đậu...
Chiếc cày của người Mông rất nổi tiếng về độ bền cũng như tính hiệu quả. Trồng lanh, thuốc phiện (trước đây), các cây ăn quả như táo, lê, đào, mận, dệt vải lanh là những hoạt động sản xuất đặc sắc của người Mông.
Người Mông chăn nuôi chủ yếu trâu, bò, lợn, gà, ngựa. Ngựa thồ là phương tiện vận chuyển rất có hiệu quả trên vùng cao núi đá. Con ngựa rất gần gũi và thân thiết với từng gia đình Mông.
Họ phát triển đa dạng các nghề thủ công như đan lát, rèn, làm yên cương ngựa, đồ gỗ, nhất là các đồ đựng, làm giấy bản, đồ trang sức bằng bạc phục vụ nhu cầu và thị hiếu của người dân. Các thợ thủ công Mông phần lớn là thợ bán chuyên nghiệp làm ra những sản phẩm nổi tiếng như lưỡi cày, nòng súng, các đồ đựng bằng gỗ ghép. Chợ ở vùng Mông thoả mãn vừa nhu cầu trao đổi hàng hoá vừa nhu cầu giao lưu tình cảm, sinh hoạt.
Ăn: Người Mông thường ăn ngày hai bữa, ngày mùa ăn ba bữa. Bữa ăn với các thực phẩm truyền thống có mèn mén (bột ngô đồ) hay cơm, rau xào mỡ và canh. Bột ngô được xúc ăn bằng thìa gỗ. Phụ nữ khéo léo làm các loại bánh bằng bột ngô, gạo vào những ngày tết, ngày lễ.
Người Mông quen uống rượu ngô, rượu gạo, hút thuốc bằng điếu cày. Ðưa mời khách chiếc điếu do tự tay mình nạp thuốc là biểu hiện tình cảm quý trọng. Trước kia, tục hút thuốc phiện tương đối phổ biến với họ.
Mặc: Trang phục của người Mông rất sặc sỡ, đa dạng giữa các nhóm.
Phụ nữ Mông Trắng trồng lanh, dệt vải lanh, váy màu trắng, áo xẻ ngực, thêu hoa văn ở cánh tay, yếm sau. Cạo tóc, để chỏm, đội khăn rộng vành.
Phụ nữ Mông Hoa mặc váy màu chàm có thêu hoặc in hoa văn bằng sáp ong, áo xẻ nách, trên vai và ngực đắp vải màu và thêu. Ðể tóc dài, vấn tóc cùng tóc giả.
Phụ nữ Mông Ðen mặc váy bằng vải chàm, in hoa văn bằng sáp ong, áo xẻ ngực.
Phụ nữ Mông Xanh mặc váy ống. Phụ nữ Mông Xanh đã có chồng cuốn tóc lên đỉnh đầu, cài bằng lược móng ngựa, đội khăn ra ngoài tạo thành hình như hai cái sừng.Trang trí trên y phục chủ yếu bằng đắp ghép vải màu, hoa văn thêu chủ yếu hình con ốc, hình vuông, hình quả trám, hình chữ thập.
Ở: Người Mông quần tụ trong từng bản vài chục nóc nhà. Nhà trệt, ba gian hai chái, có từ hai đến ba cửa. Gian giữa đặt bàn thờ.
Nhà giàu thì tường trình, cột gỗ kê trên đá tảng hình đèn lồng hay quả bí, mái lợp ngói, sàn gác lát ván. Phổ biến nhà bưng ván hay vách nứa, mái tranh.
Lương thực được cất trữ trên sàn gác. Một số nơi có nhà kho chứa lương thực ở ngay cạnh nhà.
Chuồng gia súc được lát ván cao ráo, sạch sẽ.
Ở vùng cao núi đá, mỗi nhà có một khuôn viên riêng cách nhau bằng bức tường xếp đá cao khoảng gần 2 mét.
Phương tiện vận chuyển: Người Mông quen dùng ngựa thồ, gùi có hai quai đeo vai.
Quan hệ xã hội: Bản thường có nhiều họ, trong đó một hoặc hai họ giữ vị trí chủ đạo, có ảnh hưởng chính tới các quan hệ trong bản. Người đứng đầu bản điều chỉnh các quan hệ trong bản, trước kia, cả bằng hình thức phạt vạ lẫn dư luận xã hội. Dân mỗi bản tự nguyện cam kết và tuân thủ quy ước chung của bản về sản xuất, chăn nuôi, bảo vệ rừng và việc giúp đỡ lẫn nhau. Quan hệ trong bản càng gắn bó chặt chẽ hơn thông qua việc thờ cúng chung thổ thần của bản.
Người Mông rất coi trọng dòng họ bao gồm những người có chung tổ tiên. Các đặc trưng riêng với mỗi họ thể hiện ở những nghi lễ cúng tổ tiên, ma cửa, ma mụ... như số lượng và cách bày bát cúng, bài cúng, nơi cúng, ở các nghi lễ ma chay như cách quàn người chết trong nhà, cách để xác ngoài trời trước khi chôn, cách bố trí mộ...
Người cùng họ dù không biết nhau, dù cách xa bao đời nhưng qua cách trao đổi các đặc trưng trên có thể nhận ra họ của mình. Phong tục cấm ngặt những người cùng họ lấy nhau. Tình cảm gắn bó giữa những người trong họ sâu sắc. Trưởng họ là người có uy tín, được dòng họ tôn trọng, tin nghe.
Gia đình nhỏ, phụ hệ. Cô dâu đã qua lễ nhập môn, bước qua cửa nhà trai, coi như đã thuộc vào dòng họ của chồng. Vợ chồng rất gắn bó, luôn ở bên nhau khi đi chợ, đi nương, thăm hỏi họ hàng. Phổ biến tục cướp vợ.
Thờ cúng: Trong nhà có nhiều nơi linh thiêng dành riêng cho việc thờ cúng như nơi thờ tổ tiên, ma nhà, ma cửa, ma bếp. Những người biết nghề thuốc, biết làm thầy còn lập bàn thờ cúng những vị tổ sư nghề của mình. Nhiều lễ cúng kiêng cấm người lạ vào nhà, vào bản. Sau khi cúng ma cầu xin ai thường đeo bùa để lấy khước.
Học: Chữ Mông tuy được soạn thảo theo bộ vần chữ quốc ngữ từ những năm sáu mươi nhưng cho đến nay vẫn chưa thực sự phổ biến.
Lễ tết: Trong khi người Việt đang hối hả kết thúc tháng cuối cùng trong năm thì người Mông đã bước vào Tết năm mới truyền thống từ đầu tháng 12 âm lịch, sớm hơn tết Nguyên đán một tháng theo cách tính lịch cổ truyền của người Mông, phù hợp với nông lịch truyền thống.
Ngày Tết, dân làng thường chơi còn, đu, thổi khèn, ca hát ở những bãi rộng quanh làng. Tết lớn thứ hai là Tết 5 tháng năm (âm lịch). Ngoài hai tết chính, tuỳ từng nơi còn có các Tết vào các ngày 3 tháng 3, 13 tháng 6, 7 tháng 7 (âm lịch).
Văn nghệ: Thanh niên thích chơi khèn, vừa thổi vừa múa. Khèn, trống còn được sử dụng trong đám ma, lúc viếng, trong các lễ cúng cơm. Kèn lá, đàn môi là phương tiện để thanh niên trao đổi tâm tình.
Theo cema.gov.vn
