Việc tái canh cây cam Cao Phong (Phú Thọ) là giải pháp quan trọng nhằm duy trì và phát triển bền vững vùng cam đặc sản.
Toàn tỉnh Phú Thọ, hiện có trên 15,3 nghìn ha cây ăn quả có múi, trong đó, diện tích cây cam khoảng 3,65 nghìn ha, sản lượng năm 2025 ước đạt trên 96,64 nghìn tấn. Cam Cao Phong có khoảng 1,8 nghìn ha, là sản phẩm kinh tế chủ lực của các xã Cao Phong, Mường Thàng, Thung Nai… Tuy nhiên, sau một thời gian phát triển, nhiều diện tích trồng cam đã hết chu kỳ phát triển, phải thay mới. Thực tế đó đặt ra yêu cầu cần có giải pháp kỹ thuật, quy trình canh tác để phát triển sản phẩm kinh tế chủ lực của địa phương một cách bền vững.
Việc tái canh cây cam là giải pháp quan trọng nhằm duy trì và phát triển bền vững vùng cam đặc sản. Đặc biệt là tại khu vực thủ phủ cam Cao Phong tình trạng nhiều diện tích cam già cỗi, sâu bệnh, năng suất giảm, việc thay thế bằng giống cam sạch bệnh, chất lượng cao giúp nâng cao hiệu quả kinh tế cho người trồng. Quá trình tái canh gắn với cải tạo đất, áp dụng quy trình kỹ thuật tiên tiến, sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ, góp phần bảo vệ môi trường. Đây là hướng đi lâu dài, tạo nền tảng cho cây cam phát triển ổn định, giữ vững thương hiệu trên thị trường.
Theo thống kê của ngành nông nghiệp tỉnh Phú Thọ, diện tích cây cam nhiều địa phương bị suy thoái, diễn ra mạnh trong giai đoạn 2018 - 2021 do hết chu kỳ kinh doanh. Từ 2022 đến nay, mức độ suy thoái đã giảm nhiều, nhưng vẫn còn tình trạng: Người trồng vẫn phát triển cây có múi không nằm trong quy hoạch đã được phê duyệt; một số diện tích trồng mới không đủ điều kiện về đất đai, nguồn nước để sản xuất gây tăng chi phí đầu tư. Giống cây có múi sử dụng không đảm bảo chất lượng, nhiễm một số dịch hại nguy hiểm.
Tại vùng sản xuất cây có múi của Cao Phong qua quá trình trồng, một số diện tích kinh doanh đã già cỗi, hết chu kỳ; quá trình canh tác lâu năm, sử dụng nhiều phân bón vô cơ, thuốc bảo vệ thực vật dẫn đến đất bị chai cứng, nhiễm dịch hại nguy hiểm gây suy tàn, thoái hóa nhanh chóng vườn cây, ngay cả với những vườn tái canh trong giai đoạn kiến thiết. Tại một số khu vực tuy đã hình thành những vùng sản xuất tập trung mang tính hàng hóa nhưng việc trồng xen các giống có chế độ chăm sóc khác nhau đã gây khó khăn cho việc chăm sóc, áp dụng các tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất cũng như công tác quản lý và cấp mã số vùng trồng.
Để góp phần khắc phục những hạn chế ảnh hưởng đến chất lượng cam, đồng thời phát triển ổn định, bền vững, theo chuỗi giá trị, khai thác tốt tiềm năng, lợi thế và phát huy vai trò của nhóm cây chủ lực, ngành nông nghiệp tỉnh Phú Thọ đã ban hành quyết định phê duyệt Đề án tái canh cây ăn quả có múi giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến 2030. Giao cho Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với các sở, ban, ngành và UBND các xã triển khai thực hiện với mục đích xây dựng mô hình mẫu về tổ chức lại sản xuất, tiêu thụ sản phẩm cam Cao Phong một cách bền vững, làm cơ sở áp dụng trên diện rộng trong thực hiện tái canh vùng cam Cao Phong nói riêng, tái canh cây ăn quả có múi của tỉnh nói chung.
Mô hình cánh đồng mẫu về tái canh cây cam được triển khai tại cánh đồng khu 2, xã Cao Phong với 32 hộ dân đội sản xuất Bắc Phong thuộc Công ty TNHH MTV Cao Phong Hòa Bình tham gia trên diện tích 13,98 ha, thời gian từ năm 2023 đến nay. Tham gia mô hình, các hộ dân được hỗ trợ 100% cây giống cam canh sạch bệnh, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật được tập huấn, hướng dẫn về kỹ thuật xử lý đất, cách trồng chăm sóc và phòng trừ dịch hại trên cây cam.
Chị Vũ Thị Thủy, Giám đốc Hợp tác xã 3T Farm, xã Cao Phong cho biết, việc tái canh cam Cao Phong đã mang lại hiệu quả rõ nét cả về kinh tế và môi trường. Các vườn cam được thay thế bằng giống mới sạch bệnh, sinh trưởng khỏe, cho năng suất và chất lượng quả cao, đồng đều hơn so với diện tích già cỗi trước đây. Nhờ áp dụng quy trình kỹ thuật tiên tiến, sản xuất theo hướng VietGAP, hữu cơ, chi phí đầu vào được kiểm soát, hạn chế sâu bệnh, giảm ô nhiễm đất và nguồn nước. Tái canh còn giúp ổn định thu nhập cho người dân, góp phần phát triển bền vững vùng cam Cao Phong và nâng cao giá trị thương hiệu đặc sản địa phương.
Triển khai đề án, từ năm 2023, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đã chủ động lựa chọn hộ, địa điểm mô hình, xác định loại giống cam trồng tại cánh đồng mẫu, lấy mẫu đất phân tích, phân tích mẫu cây cam đã trồng. Toàn bộ diện tích đất thực hiện mô hình đều được lấy mẫu đất phân tích và xử lý tiêu diệt các tồn dư nấm bệnh, rệp, tuyến trùng hại rễ trước khi trồng tái canh. Bên cạnh đó, tổ chức các lớp tập huấn, hướng dẫn cải tạo đất, tổ chức sản xuất tái canh cây có múi; tập huấn, tuyên truyền nâng cao nhận thức về thu gom, xử lý bao gói thuốc bảo vệ thực vật cho các hộ tham gia mô hình. Trong quá trình thực hiện, Đề án cũng nhận được sự ủng hộ cao của tỉnh và sự giúp đỡ nhiệt tình từ các chuyên gia của các Viện Bảo vệ thực vật; Viện Nông hóa thổ nhưỡng... thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Ông Nguyễn Hồng Yến, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Phú Thọ cho biết, trong quá trình triển khai vườn mẫu cũng gặp phải một số khó khăn như: Người dân chưa thấy rõ được kết quả việc xử lý đất bằng các chế phẩm nên còn nhiều ý kiến trái chiều; chưa tin tưởng vào chất lượng và khả năng phòng trừ nấm bệnh của chế phẩm. Sự vào cuộc của các đơn vị thiếu sát sao, chưa chú trọng vào công tác phối hợp với chi cục chỉ đạo, hướng dẫn các hộ thực hiện mô hình. Nguồn nước tưới cho cây cam còn thiếu, các hộ chủ yếu sử dụng bằng nước sạch sinh hoạt được dẫn từ khu dân cư vào vườn (trung bình đường ống dẫn nước từ 1.000 - 3.000m)... Tuy nhiên, sau 3 năm thực hiện mô hình cho thấy kết quả bước đầu tích cực các thành viên tham gia mô hình đã trồng và chăm sóc cây cam theo đúng quy trình kỹ thuật, cây cam canh có tán rộng, cành nhánh phân bố đều, lá xanh bóng.
Trên cơ sở những kết quả về thực hiện tái canh cây cam đã đạt được, thời gian tới Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Phú Thọ sẽ nghiên cứu, tham mưu cho UBND tỉnh, HĐND tỉnh ban hành các đề án, nghị quyết mới về tái canh cây cam, phục vụ cho phát triển cây cam bền vững và nâng cao chất lượng nông sản. Tiếp tục phối hợp với các địa phương khuyến khích người dân đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất theo tiêu chuẩn an toàn VietGAP, GlobalGAP vào quy trình chăm sóc và chế biến cam; kiên định sản xuất theo hướng xanh, sạch, dùng phân bón hữu cơ, thuốc bảo vệ thực vật vi sinh; tăng cường liên kết, chế biến, tiêu thụ sản phẩm; hỗ trợ, chuyển giao công nghệ bảo quản, chế biến sản phẩm quả có múi.
Đồng thời, chi cục tăng cường hỗ trợ các địa phương cấp, quản lý mã số vùng trồng; thúc đẩy đàm phán mở cửa thị trường xuất khẩu cây ăn quả có múi; xây dựng kết cấu hạ tầng đường giao thông, điện, nước... phục vụ vùng chuyên canh; đẩy mạnh xúc tiến thương mại, tìm kiếm thị trường xuất khẩu phù hợp từng nhóm cây ăn quả có múi và thị hiếu người tiêu dùng; tăng cường kết nối giữa các địa phương sản xuất cây có múi lớn với những nhà chế biến, xuất khẩu./.
