Chiếc mũ tượng trưng cho mặt trời
Một bộ trang phục của phụ nữ Pà Thẻn gồm khăn, áo, thắt lưng, váy và yếm. Theo TS Lâm Bá Nam, chiếc mũ của người phụ nữ Pà Thẻn tượng trưng cho mặt trời, cho sức sống, sự phát triển của tộc người.
.jpg "Trang phục kể chuyện tộc người ảnh 1")
Trang phục sặc sỡ sắc đỏ của người phụ nữ Pà Thẻn. Ảnh: trangphucbieudiendantoc
Phụ nữ Pà Thẻn mặc áo không cổ, liền hai vạt trước, khi mặc vạt phải đè chéo lên vạt trái, phía dưới của vạt phải nhọn xuống tạo thành vạt chính của thân trước. Thân sau dài chỉ cách gót chân khoảng 10cm. Tay áo dài, mặt trên từ vai xuống cổ tay là vải đỏ, phần cửa tay thêu hoa văn hay đáp vải nhiều màu. Mặt dưới từ nách trở xuống được ghép vải màu đen.
TS Lý Hành Sơn, phòng nghiên cứu các dân tộc Mông Dao, Viện Dân tộc học, thuộc Viện Hàn lâm khoa học xã hội VN, cho hay nhìn vào thân áo bạn cũng có thể biết cô gái đó có chồng hay chưa:
“Thân áo được thêu và trang trí rất nhiều hoa văn, hai bên nách còn đính thêm 5 chuỗi hoa nhỏ, có kèm hạt cườm. Rất đặc biệt, cái này đối với những phụ nữ chưa chồng, còn những phụ nữ đã có chồng rồi nó không gắn những chùm hoa này. Riêng thân áo phía sau, có 7 khoang hoa văn. Khoang giữa chỗ thắt lưng có màu trắng, hai bên phía trên và phía dưới của khoang này để màu đỏ, có nhiều hoa văn trang trí. Xuôi về phía chân áo, khoang tiếp theo nó lại để màu đen. Ở trên phía vai trước hết là khoang đỏ, không có hoa văn. Trên cùng cầu vai gồm các miếng vải màu xanh, đỏ, ghép vào kéo dài đến phần thân áo phía trước. Nó rất là đẹp, chưa kể khi đi làm dâu, đằng sau áo còn thêm chùm tua rua nữa. Đính thêm 5 tua rua chỉ đỏ, dài khoảng 20cm. Nhiều màu, trong tua đó còn có thêm các hạt cườm”.
Phụ nữ Pà Thẻn dùng yếm trước ngực để tạo sự kín đáo. Đó là một mảnh vải hình vuông, có thêu hoa văn màu đỏ, màu vàng xen lẫn, tôn thêm vẻ sặc sỡ của thân áo ngoài. Chiếc váy họ mặc cũng màu đỏ, là loại váy hở, được ghép bằng 5 mảnh vải theo chiều dọc. Hai mảnh ngoài cùng chỉ một sắc đen, khi mặc phần này sẽ được vắt chồng lên nhau về phía sau. Tiếp đến là hai phần được trang trí rất nhiều, thường được ghép vải đỏ, trắng, xen kẽ những dải thêu hoa văn. Mảnh vải ở giữa to nhất, được chiết nhiều ly, trung tâm mảnh này có thêu mảng hoa văn hình chữ nhật. Phần cạp váy sẽ được thắt bằng chiếc dây lưng bằng vải màu đen hoặc trắng.
Nhìn vào bộ trang phục của người phụ nữ Pà Thẻn, TS Lâm Bá Nam đánh giá hai màu đỏ và trắng là gam màu chủ đạo. Chính màu sắc đó tạo nên bản sắc của người Pà Thẻn: “Nó tạo nên sự khác biệt giữa trang phục Pà Thẻn và trang phục của tộc người khác trên con đường di cư. Nhờ đó, người ta nhận ra nhau trên con đường di cư. Cái màu đỏ, thường liên quan ấn tượng về mặt dương, tức là mặt trời, cho nên người ta hướng là hướng theo mặt trời. Vì thế, con đường của họ ban đầu là đi theo hướng đông, hướng theo mặt trời. Và ở màu đỏ ấy, tượng trưng cho sức sống mãnh liệt của nó. Nó trở thành đặc trưng về mặt tộc người”.
Nổi bật trên trang phục của người phụ nữ Pà Thẻn còn có bộ trang sức là 3 chiếc vòng bạc đeo ở cổ, cái lớn nhất ở phía ngoài, cái nhỏ nhất ở bên trong. Và một người phụ nữ có chồng mới có được 3 vòng bạc đeo như vậy.
.jpg "Trang phục kể chuyện tộc người ảnh 2")
Các cô gái Pà Thẻn thể hiện tài khéo léo qua việc dệt vải, làm váy áo. Ảnh: Vietnamplus
"Đối với người phụ nữ Pà Thẻn, một bộ trang sức đầy đủ, hoàn chỉnh gồm khăn quấn ở trên, yếm, áo, váy, các loại vòng. Người phụ nữ có chồng thì mới có bộ trang phục như vậy. Vòng chủ yếu là vòng bạc, bây giờ không có đâu. Thường là đeo 3 vòng, các vòng từ to đến nhỏ. Lúc trẻ con thì nó chỉ có vòng đeo trang sức gọi là trừ tà vậy thôi”.
Dấu vết biển qua trang sức, hoa văn
Theo TS Lâm Bá Nam, Chủ tịch Hội Dân tộc học và Nhân học Việt Nam, cách đây khoảng 300 năm, bằng con đường biển, người Pà Thẻn đã di cư sang Việt Nam và chọn mảnh đất này làm nơi sinh sống. Khi di cư sang Việt Nam, người Pà Thẻn định cư chủ yếu ở Hà Giang, Tuyên Quang.
Các câu chuyện kể về hành trình vượt biển của người Pà Thẻn ngày nay vẫn được các cụ già nhắc đến. Và dấu ấn để lại đậm nét chính là đồ trang sức bằng vỏ sò đính trên trang phục của người phụ nữ.
“Người ta đính trên váy áo của người phụ nữ, chủ yếu là vòng cổ thôi. Chủ yếu phần ngực người ta đeo cái đó, cũng như người ta đeo ở dây xà tích trên thắt lưng của người phụ nữ. Nó phản ánh cái ảnh xạ của một giai đoạn lịch sử xa xưa. Cái vỏ sò về mặt lịch sử, trước đây các cư dân sơ khai, người ta sử dụng như một trang sức. Cái vỏ sò nó liên quan đến lịch sử hàng nghìn năm các cư dân trên vùng núi. Về mặt sơ khai nó còn là hệ thống tiền tệ nữa, dùng để trao đổi vật với vật. Và người ta dùng nó như một đồ trang sức. Tất nhiên, các loại vỏ sò có màu sắc rực rỡ và người ta tính nó các đơn vị về mặt tiền tệ. Còn sau này nó chỉ còn lại ảnh xạ thôi”.
Ngoài mục đích làm đẹp, những vỏ sò này còn là một sự nhắc nhở con cháu nhớ đến quá trình vượt biển gian khổ của tổ tiên. Người ta còn dùng nó để làm trang sức trên mũ của trẻ nhỏ với mong muốn mang lại cho chúng sự an lành.
Bên cạnh vỏ sò, TS Lâm Bá Nam cho hay dấu vết biển còn thể hiện ở những hoạt tiết hoa văn trên trang phục của người phụ nữ. Đó là những hoa văn hình sóng nước, hình núi, những hoa văn biểu tượng mặt trời trên trang phục và chúng được cách điệu.
