Trong dòng chảy hội nhập và không gian phát triển được mở rộng của tỉnh Phú Thọ, văn hóa Mường đứng trước những thay đổi. Yếu tố đời sống hiện đại len lỏi trong cuộc sống hằng ngày đang làm xói mòn những hệ giá trị cũ, mai một bản sắc văn hóa Mường.
Trước thực trạng đó, nếu được nhìn nhận đúng và đầu tư bài bản, di sản có thể trở thành nguồn lực nội sinh mạnh mẽ cho phát triển bền vững của tỉnh Phú Thọ, nơi văn hóa bản địa được xác định là trụ cột vừa giữ gìn truyền thống, vừa tạo động lực phát triển cho kinh tế - xã hội.
Thay đổi theo dòng chảy phát triển
Trình diễn điệu trống đu của Câu lạc bộ văn hóa dân gian Mường xã Tất Thắng tại điểm du lịch cộng đồng xã Khả Cửu. Ảnh: thanhson.phutho.gov.vn
Đến nay, trong nhiều bản Mường ở Phú Thọ, nhà sàn truyền thống, biểu tượng của đời sống văn hóa đang giảm dần trước sức ép của đô thị hóa và thay đổi nhu cầu sinh hoạt. Tiếng Mường, vốn gắn chặt với ngôn ngữ diễn xướng Mo, chiêng Mường, câu hát sắc bùa ngày càng ít được sử dụng trong giao tiếp, nhất là trong giới trẻ.
Cụ ông Bùi Xuân Nhứng (xóm Lội Mương, xã Thượng Cốc thuộc vùng đất cổ Mường Vang) chia sẻ: “Trước kia, trong bản ai cũng nói tiếng Mường. Giờ trẻ con đi học nhiều, nói tiếng phổ thông nhiều hơn, trang phục Mường cũng chỉ còn xuất hiện trong những ngày lễ, ngày hội của làng xóm. Những nếp nhà sàn truyền thống giờ cũng dần bị thay thế bởi những ngôi nhà tường xây, bê tông kiên cố hiện đại”.
Sự thay đổi này cũng là lẽ thường theo dòng chảy của phát triển. Tuy nhiên điều này đang tạo ra nguy cơ cấp bách khi giá trị cốt lõi trong văn hóa Mường có thể bị mai một nếu không có những giải pháp căn cơ và linh hoạt. Nhà nghiên cứu Bùi Huy Vọng nhấn mạnh: “Chỉ khi Tiếng Mường được truyền dạy rộng rãi trong cộng đồng, Mo Mường mới được bảo tồn trọn vẹn. Mất tiếng nói là mất ký ức”.
Theo ông Dương Hoàng Hương, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Thọ, hiện đã có 39 di sản văn hóa phi vật thể của tỉnh được công nhận cấp quốc gia; trong đó nhiều di sản liên quan tới cộng đồng người Mường như: Trình diễn nghệ thuật, lễ hội, phong tục tập quán, Mo Mường… góp phần khẳng định chiều sâu, sự đa dạng và giá trị lâu đời của văn hóa dân tộc Mường.
Bên cạnh đó, việc Mo Mường và nhiều biểu tượng văn hóa khác đang được đệ trình lên UNESCO để công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại phản ánh một bước tiến lớn trong công tác bảo tồn và khẳng định giá trị của di sản. Qua đó, nhiều câu lạc bộ văn hóa Mường đã được thành lập trong trường học và cộng đồng để duy trì và truyền dạy chiêng, dân ca, trang phục và chữ Mường. Học sinh được khuyến khích tham gia các hoạt động, tạo môi trường để tiếng Mường, lời Mo tiếp tục tồn tại trong đời sống văn hóa của thế hệ trẻ.
Tại xã Kim Bôi, bà Đinh Thị Kiều Dung với hơn 20 năm dạy dân ca Mường cho các thế hệ tâm sự: “Phải làm sao để các cháu hát được, nói được thì văn hóa, tiếng nói Mường mới được gìn giữ và phát triển”.
Ở xã Thanh Sơn, các câu lạc bộ văn hóa dân tộc Mường đã thu hút hơn 200 thành viên hoạt động tích cực trong việc giữ gìn bản sắc; đồng thời tạo thành hạt nhân lan tỏa giá trị văn hóa trong cộng đồng. Song song với đó, việc duy trì các loại nghề truyền thống cũng được địa phương duy trì. Nghề dệt thổ cẩm Mường - biểu tượng của sự khéo léo và tính thẩm mỹ trong văn hóa Mường từng có thời điểm tưởng chừng bị mai một nhưng nay đã được phục hồi mạnh mẽ, thu hút sự tham gia của nhiều phụ nữ và thanh niên. Từ đó, mở ra cơ hội sinh kế mới gắn với du lịch cộng đồng thông qua các tổ hợp tác, hợp tác xã hay làng nghề như: Hợp tác xã Nông nghiệp và Dệt thổ cẩm Lục Nghiệp Thành vùng đất Mường Vang (huyện Lạc Sơn cũ), Hợp tác xã thổ cẩm Đông Lai vùng Mường Bi (huyện Tân Lạc cũ)...
Theo bà Bùi Thị Lan, Hợp tác xã Nông nghiệp và Dệt thổ cẩm Lục Nghiệp Thành: "Nghề dệt thổ cẩm là nghề truyền thống của người Mường. Khi thành lập Hợp tác xã, chúng tôi đã tạo ra nhiều mẫu mã đa dạng, mô hình, đón nhiều đoàn khách đến tham quan và rất ưa chuộng sản phẩm thổ cẩm thêu tay của hợp tác xã".
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Thọ Bùi Xuân Trường nêu rõ, các địa phương của các vùng Mường từ nhiều năm qua đã phục hồi và tổ chức các lễ hội truyền thống gắn với sản xuất nông nghiệp và tín ngưỡng. Một số lễ hội như: Lễ hội Khai hạ, Lễ hội đình Khênh, đình Cổi... không chỉ được tổ chức trong nội bộ bản Mường mà còn được đưa vào chương trình du lịch trải nghiệm, giúp lan tỏa giá trị văn hóa ra cộng đồng. Đồng thời, địa phương chú trọng phát huy các giá trị văn hóa Mường thành nguồn lực phát triển du lịch bằng cách phục hồi lễ hội, trò chơi dân gian và đưa vào các loại hình dịch vụ đặc trưng trong các tour du lịch về các xã miền núi.
Văn hóa không chỉ là ký ức mà còn là tài sản
Để hỗ trợ cộng đồng người Mường trong bối cảnh hội nhập, tỉnh Phú Thọ đã xây dựng Đề án bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Mường giai đoạn 2023 - 2030. Đề án đặt ra nhiều mục tiêu cụ thể như: Số hóa tư liệu Mo, chiêng và các nghi lễ truyền thống, tạo lập kho dữ liệu di sản văn hóa bản địa; hỗ trợ nghệ nhân, tạo điều kiện để họ truyền nghề cho thế hệ kế cận; xây dựng không gian văn hóa Mường tại các điểm sinh thái, du lịch cộng đồng; kết nối các giá trị văn hóa với sản phẩm du lịch, OCOP, trải nghiệm homestay, workshop nghề truyền thống…
Những chiến lược này nhấn mạnh quan điểm “văn hóa không chỉ là di sản tinh thần, mà còn là nguồn lực phát triển”, nhằm tạo ra sự hài hòa giữa bảo tồn và khai thác bền vững - một yêu cầu thiết yếu trong dòng chảy phát triển toàn cầu.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ Phùng Thị Kim Nga nhấn mạnh, văn hóa không chỉ là ký ức mà còn là tài sản. Khi được bảo tồn đúng cách và khai thác hợp lý, văn hóa Mường sẽ góp phần tạo nên bản sắc riêng trong bức tranh văn hóa đa màu sắc của tỉnh Phú Thọ trong không gian phát triển mới, kỷ nguyên hội nhập, vươn mình của dân tộc.
Gần đây, Festival Văn hóa Mường được tổ chức tại Làng Văn hóa Du lịch các dân tộc Việt Nam đã tạo ra một không gian giới thiệu rộng khắp các giá trị tinh hoa của văn hóa Mường, từ chiêng, Mo, múa dân gian đến nghệ thuật trang phục truyền thống… Hoạt động này góp phần củng cố nhận thức về bản sắc dân tộc trong cộng đồng người Việt và du khách quốc tế.
Ngoài ra, các mô hình du lịch tại Phú Thọ như: Mừng retreat (xã Cao Phong), Sánh Thuần homestay, Hữu Thảo homestay, Mơ Village (Đà Bắc), bản du lịch Đá Bia (Tiền Phong)… đã khiến các bản Mường thành điểm đến hấp dẫn - nơi du khách vừa trải nghiệm đời sống bản địa, vừa tham gia vào các hoạt động văn hóa, sinh thái; đồng thời tạo ra thu nhập ổn định cho người dân, từ dịch vụ homestay, biểu diễn văn hóa đến sản phẩm thủ công truyền thống.
Trong không gian Phú Thọ mới, hồn Mường không chỉ là một mảng ký ức, mà trở thành nguồn mạch nuôi dưỡng những khát vọng nâng tầm về những giá trị văn hóa đã được gìn giữ qua hàng nghìn năm. Giữ được hồn Mường hôm nay chính là trao cho mai sau những giá trị văn hóa mang bản sắc riêng biệt mà vững bền. Bởi con người và vùng đất Mường cổ như: Mường Bi, Mường Vang, Mường Thang, Mường Động… vẫn còn đó một tiếng nói riêng, trầm sâu và bền bỉ như tiếng chiêng vang vọng giữa đại ngàn Tây Bắc./.(Hết)
