Phát huy tinh thần sáng tạo và tình yêu quê hương, học sinh các xã vùng cao Sơn Tây và Sơn Hà (tỉnh Quảng Ngãi) đã nghiên cứu, triển khai thành công nhiều dự án từ nguồn nguyên liệu bản địa. Những sản phẩm từ lúa rẫy hay vỏ keo không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường sống.
Nâng tầm giá trị “Hạt ngọc vùng cao”
Học sinh nướng bánh in được làm từ gạo lúa rẫy dưới sự hướng dẫn của giáo viên.
Lúa rẫy là loại nông sản gắn liền với đời sống vật chất và tâm linh của đồng bào bản địa Ca Dong ở các xã miền núi. Dù được đánh giá cao về hàm lượng dinh dưỡng, canh tác hoàn toàn tự nhiên trên đồi cao và không sử dụng hóa chất, nhưng sản phẩm này vẫn bó hẹp trong tư duy tự cung tự cấp, chưa trở thành hàng hóa giúp người dân thoát nghèo.
Từ thực tế trên, hai em Đinh Thị Quỳnh Như (lớp 8) và Đinh Văn Chinh (lớp 9), học sinh Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Sơn Tân (xã Sơn Tây) đã kiên trì nghiên cứu, thử nghiệm quy trình chế biến sâu từ hạt lúa rẫy để thực hiện dự án “Hạt ngọc vùng cao”.
Em Đinh Thị Quỳnh Như (lớp 8) và Đinh Văn Chinh (lớp 9), học sinh Trường PTDTBT Tiểu học và THCS Sơn Tân (xã Sơn Tây) rang gạo lúa rẫy để làm trà.
Dưới sự hướng dẫn của các thầy cô giáo thông qua mô hình giáo dục STEM, sau nhiều lần thất bại, hai em đã thành công biến hạt gạo rẫy thành các sản phẩm đa dạng, tiện dụng như: Bánh in, bột dinh dưỡng và trà gạo lứt gừng. Em Đinh Thị Quỳnh Như chia sẻ: “Sản phẩm nhận được sự quan tâm và đơn đặt hàng lớn từ khách hàng. Tuy nhiên do phải ưu tiên cho việc học tập, nhóm chưa thể đáp ứng kịp nhu cầu của thị trường. Vì vậy trong dịp hè này, chúng em dự kiến sẽ dành thời gian để đẩy mạnh sản xuất, kịp thời cung ứng sản phẩm đến tay người tiêu dùng; qua đó góp phần lan tỏa rộng hơn giá trị đặc sản của quê hương”.
Không chỉ chú trọng chất lượng, các em còn chủ động quảng bá sản phẩm trên mạng xã hội để giới thiệu nét văn hóa độc đáo của đồng bào Ca Dong. Hiện các sản phẩm đã bắt đầu tiếp cận thị trường và nhận được phản hồi tích cực từ người tiêu dùng nhờ tính an toàn cùng câu chuyện văn hóa phía sau.
Các sản phẩm từ gạo lúa rẫy của học sinh Trường PTDTBT Tiểu học và THCS Sơn Tân.
Cô giáo Đinh Thị Hạnh, giáo viên Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Sơn Tân nhận định, nguồn gạo lúa rẫy hiện nay đang ngày càng khan hiếm và đứng trước nguy cơ bị mai một. Việc triển khai mô hình giáo dục STEM không chỉ giúp học sinh nhận thức sâu sắc về giá trị văn hóa của các sản phẩm đặc trưng vùng miền, mà còn khơi dậy tình yêu, lòng tự hào và ý thức bảo tồn đối với “hạt ngọc” quý giá của địa phương.
Nhận thấy ý tưởng có tính khả thi, nhà trường đã đồng hành giúp các em phát triển thành dự án khởi nghiệp nhằm đánh thức tiềm năng địa phương. Theo ông Huỳnh Văn Thành, Hiệu trưởng Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Sơn Tân, thời gian tới, nhà trường sẽ chủ động phối hợp và xin cơ chế hỗ trợ từ các cấp quản lý nhằm đưa sản phẩm đi kiểm nghiệm, kiểm định chất lượng. Đây là bước đệm quan trọng nhằm chuẩn hóa quy trình, hướng tới mục tiêu đưa các sản phẩm từ lúa rẫy của học sinh trở thành sản phẩm OCOP đặc trưng của địa phương trong tương lai gần.
“Sống xanh” từ phế phẩm vỏ keo
Thầy giáo Trường THPT Sơn Hà hướng dẫn quy trình xử lý vỏ keo để tạo ra sản phẩm sợi vỏ keo.
Tại xã miền núi Sơn Hà, nhóm 5 học sinh lớp 10 Trường Trung học phổ thông Sơn Hà gồm các em: Trần Dương Bảo Thy, Phan Trung Kiên, Trần Hồ Huyền Trân, Nguyễn Khôi Nguyên và Phạm Trần Mỹ Yến đã tạo nên dấu ấn khi tận dụng nguồn phế phẩm lâm nghiệp là vỏ cây keo để tạo ra những sản phẩm thủ công mỹ nghệ độc đáo, thân thiện với môi trường.
Qua nghiên cứu thực tế, nhóm phát hiện lớp vỏ cây keo vốn thường bị bỏ phí hoặc đốt bỏ sau mỗi mùa thu hoạch gây ô nhiễm môi trường lại chứa hàm lượng polyme tự nhiên cao, có độ bền và dẻo dai thích hợp cho việc đan lát. Em Phan Trung Kiên (lớp 10A1) chia sẻ về lý do hình thành ý tưởng: “Xuất phát từ thực tế trong quá trình khai thác lâm nghiệp tại địa phương, một lượng lớn vỏ cây keo thường bị bỏ phí hoặc đốt ngay tại chỗ gây ô nhiễm môi trường. Thực trạng này đã thôi thúc nhóm có ý tưởng tái chế nguồn phế phẩm dồi dào trên thành các sản phẩm thủ công mỹ nghệ hữu ích, vừa nâng cao hiệu quả kinh tế vừa tránh lãng phí tài nguyên tự nhiên”.
Học sinh Trường THPT Sơn Hà tách sợi vỏ keo để xử lý, tạo sản phẩm.
Được sự đồng hành của thầy giáo Nguyễn Đức Hoàng, nhóm đã nghiên cứu quy trình tách sợi bằng phương pháp nấu thủy nhiệt với các nguyên liệu tự nhiên như giấm và muối. Quy trình này giúp loại bỏ nhựa tannin, làm mềm và sáng màu sợi mà không cần hóa chất độc hại. Từ nguồn sợi này, qua bàn tay khéo léo, các em đã đan lát thành các vật dụng học đường và đời sống như giỏ đựng phấn, lọ cắm bút, bình hoa trang trí, túi xách hay vòng hoa treo tường tinh xảo.
Nhờ sự tiếp sức của nhà trường và Đoàn xã Sơn Hà, các học sinh đã phát triển thành dự án khởi nghiệp gắn với bảo vệ môi trường. Các sản phẩm hiện được nhiều lớp học ưu tiên sử dụng thay thế đồ nhựa và nhận được nhiều đơn đặt hàng. Với tính thực tiễn cao, dự án “Sản phẩm thủ công từ sợi vỏ keo” đã xuất sắc đoạt giải Ba tại Cuộc thi “Học sinh, sinh viên với ý tưởng khởi nghiệp” lần thứ VIII do Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Quảng Ngãi tổ chức.
Nhóm 5 học sinh lớp 10, Trường THPT Sơn Hà, xã Sơn Hà với các sản phẩm thủ công từ sợi vỏ keo.
Dù vậy, nhóm vẫn gặp những hạn chế nhất định về điều kiện sản xuất. Em Trần Dương Bảo Thy (lớp 10A1, Trường Trung học phổ thông Sơn Hà) cho biết: “Do đang ở lứa tuổi học sinh và thiếu điều kiện đầu tư trang thiết bị, máy móc chuyên dụng nên quy trình sản xuất hoàn toàn thủ công mất nhiều thời gian, đôi lúc độ hoàn thiện và tính thẩm mỹ của sản phẩm chưa đồng đều. Tuy nhiên, nếu mô hình này được mở rộng theo hướng cung ứng nguồn sợi nguyên liệu thô cho các xưởng sản xuất chuyên nghiệp, các sản phẩm đầu ra chắc chắn sẽ đạt độ tinh xảo cao hơn, đa dạng hóa được mẫu mã và dễ dàng tiếp cận với đông đảo người tiêu dùng”.
Thầy giáo Nguyễn Đức Hoàng chia sẻ niềm tự hào khi các học sinh biết chủ động vận dụng hiệu quả những kiến thức nền tảng được học trong nhà trường để giải quyết trực tiếp các vấn đề thực tiễn của đời sống xã hội. Qua đó, dự án không chỉ mang tính sáng tạo mà còn đem lại những giá trị nhân văn và ý thức sinh thái sâu sắc.
Những sáng kiến tuy giản dị nhưng đã thể hiện tư duy đổi mới, phát huy tinh thần học đi đôi với hành của thế hệ trẻ vùng cao Quảng Ngãi. Bằng cách kết hợp tri thức hiện đại với nguyên liệu truyền thống, các em đã và đang góp phần lan tỏa lối sống xanh, bảo tồn bản sắc dân tộc và “đánh thức” tiềm năng kinh tế - xã hội nơi đại ngàn./.
