Giữa không gian đá xám của vùng cao Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang, có những căn nhà nhỏ luôn đỏ lửa từ sáng sớm. Trong làn khói mỏng quyện mùi sáp ong thơm dịu, những người phụ nữ Mông lặng lẽ cúi mình bên tấm vải lanh, đôi tay thoăn thoắt đưa từng nét vẽ bằng chiếc bút đồng nhỏ bé. Ở nơi ấy, vẽ sáp ong không chỉ là một nghề thủ công mà còn là cách người Mông gửi vào tấm vải những ký ức của cộng đồng, những quan niệm về cuộc sống và cả sự gắn bó với núi rừng đá xám.
Nghề truyền thống "đón" du khách
Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của du lịch cộng đồng, nghề vẽ sáp ong ở các bản làng vùng cao như Thèn Pả, Lô Lô Chải hay Sảng Pả A đang dần trở thành một trải nghiệm đặc biệt đối với du khách trong và ngoài nước.
Nếu trước kia, những nét vẽ ấy chỉ hiện diện trong không gian gia đình, gắn với trang phục truyền thống của phụ nữ Mông, thì hôm nay, chúng đã mở ra như một “cánh cửa văn hóa”, nơi du khách có thể trực tiếp cảm nhận sự tinh tế của nghề thủ công vùng cao.
Trong căn nhà trình tường ở Làng du lịch Thèn Pả, xã Lũng Cú, chị Vàng Thị Say vừa khéo léo đưa bút sáp ong trên nền vải lanh, vừa kể cho du khách nghe về cách người Mông học nghề từ khi còn nhỏ. “Ngày trước, mẹ dạy cho con gái trong nhà để may quần áo mặc dịp lễ, dịp Tết. Bây giờ có thêm du khách đến tìm hiểu, mình càng muốn giữ nghề hơn”, chị Say chia sẻ.
Để tạo nên một tấm vải hoàn chỉnh, người làm nghề phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Từ trồng lanh, se sợi, dệt vải đến nấu sáp ong, tạo hoa văn rồi nhuộm chàm… đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi tay khéo léo. Trong đó, vẽ sáp ong được xem là công đoạn khó nhất. Người phụ nữ phải giữ cho sáp luôn đủ nóng để nét vẽ không bị đứt đoạn, đồng thời điều khiển đôi tay thật đều để tạo hoa văn cân đối trên nền vải.
Những họa tiết hình học như hình xoáy, quả trám, đường gấp khúc… được tạo nên để trang trí, cũng mang theo những quan niệm về đất trời, mùa màng và đời sống của người Mông. Trên nền vải lanh nhuộm chàm, mỗi nét vẽ như trở thành một thứ “ngôn ngữ” riêng của cộng đồng.
Chị An Na - một du khách đến từ Ba Lan, lần đầu trải nghiệm vẽ sáp ong ở Đồng Văn, cho biết điều khiến chị ấn tượng nhất là cảm giác được trực tiếp tham gia vào quá trình tạo ra nó. “Tôi nghĩ đây không chỉ là nghề thủ công, mà là một phần văn hóa đang được gìn giữ bằng chính đời sống hằng ngày”, chị nói.
Không gian làm nghề vì thế cũng trở thành một phần của trải nghiệm du lịch. Du khách không đứng bên ngoài để quan sát, mà được ngồi cùng người dân, tự tay thử những nét vẽ đầu tiên, nghe kể về câu chuyện của từng hoa văn, từng tấm vải. Chính sự gần gũi ấy tạo nên sức hút rất riêng cho các bản làng vùng cao.
Một phần trong nhịp sống thường ngày
Điều đáng quý ở những bản làng vùng cao hôm nay là nghề vẽ sáp ong không bị “biểu diễn hóa” để phục vụ du lịch. Người dân vẫn làm nghề như một phần trong nhịp sống thường ngày, chỉ khác là có thêm du khách đến cùng trải nghiệm và tìm hiểu.
Ở các bản du lịch cộng đồng, những căn nhà trình tường vẫn giữ nguyên nếp cũ, những người phụ nữ vẫn ngồi bên bếp lửa vẽ sáp ong vào những lúc nông nhàn. Sự chân thật ấy lại khiến du khách cảm nhận rõ hơn chiều sâu văn hóa của vùng đất.
Trong đời sống của người Mông, vẽ sáp ong ngoài việc tạo hoa văn, còn là một phần của nghệ thuật tạo hình trên trang phục truyền thống. Những đường nét hình học được sắp xếp theo bố cục riêng, vừa tạo nên vẻ đẹp thẩm mỹ, vừa phản ánh quan niệm về con người và vũ trụ.
Theo nhiều nghệ nhân, mỗi dòng họ, mỗi nhóm ngành Mông lại có cách tạo hoa văn khác nhau. Chỉ nhìn vào họa tiết trên trang phục, người am hiểu có thể nhận ra nét văn hóa riêng của từng cộng đồng.
Sự phát triển của du lịch cộng đồng đang mở ra cơ hội mới cho nghề truyền thống. Những tấm vải lanh vẽ sáp ong dần trở thành sản phẩm lưu niệm, sản phẩm trải nghiệm được du khách yêu thích.
Ông Trần Đức Chung, Chủ tịch UBND xã Lũng Cú cho biết, địa phương đang khuyến khích người dân giữ gìn nghề truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Điều quan trọng nhất là giữ được bản sắc. Khi du khách tìm đến ngày càng nhiều, những giá trị văn hóa truyền thống cũng có thêm cơ hội để được bảo tồn và lan tỏa.
Việc gắn nghề truyền thống với du lịch bên cạnh mang lại thu nhập và giúp người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, ý thức rõ hơn về giá trị văn hóa của dân tộc mình. Nhiều bạn trẻ ở các bản làng hôm nay đã bắt đầu học lại nghề từ mẹ, từ bà để làm sản phẩm bán cho du khách, cũng là để giữ một phần ký ức cộng đồng.
Giữa nhịp sống hiện đại, những nghề thủ công như vẽ sáp ong từng có lúc đứng trước nguy cơ mai một. Nhưng chính từ những bản làng vùng cao, một hướng đi mới đang dần mở ra được tiếp tục “sống” trong đời sống hôm nay.
Và rồi, giữa những triền đá tai mèo khô khốc, giữa gió núi hun hút của miền cực Bắc, vẫn có những căn bếp đỏ lửa, nơi người phụ nữ Mông lặng lẽ đưa từng nét sáp ong lên nền vải lanh. Những nét vẽ ấy tưởng chừng mong manh, nhưng lại bền bỉ theo thời gian, như cách người Mông vẫn đang âm thầm giữ lấy bản sắc của mình giữa dòng chảy đổi thay.
Với nhiều du khách, điều còn đọng lại sau hành trình ngoài là cảnh sắc của Cao nguyên đá Đồng Văn, còn có một không gian văn hóa rất thật - nơi mỗi nét vẽ sáp ong đều mang theo hơi ấm của con người và hồn cốt của núi đá vùng cao./.
Tên tự gọi: Mông, Na Miẻo.
Tên gọi khác: Mẹo, Mèo, Miếu Hạ, Mán Trắng.
Nhóm địa phương: Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Ðỏ, Mông Ðen, Mông Xanh, Na Miẻo.
Dân số: 1.068.189 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc ngôn ngữ hệ Mông - Dao.
Hoạt động sản xuất: Nguồn sống chính là làm nương định canh hoặc nương du canh trồng ngô, lúa, lúa mạch. Nông dân có truyền thống trồng xen canh trên nương cùng với cây trồng chính là các cây ý dĩ, khoai, rau, lạc, vừng, đậu...
Chiếc cày của người Mông rất nổi tiếng về độ bền cũng như tính hiệu quả. Trồng lanh, thuốc phiện (trước đây), các cây ăn quả như táo, lê, đào, mận, dệt vải lanh là những hoạt động sản xuất đặc sắc của người Mông.
Người Mông chăn nuôi chủ yếu trâu, bò, lợn, gà, ngựa. Ngựa thồ là phương tiện vận chuyển rất có hiệu quả trên vùng cao núi đá. Con ngựa rất gần gũi và thân thiết với từng gia đình Mông.
Họ phát triển đa dạng các nghề thủ công như đan lát, rèn, làm yên cương ngựa, đồ gỗ, nhất là các đồ đựng, làm giấy bản, đồ trang sức bằng bạc phục vụ nhu cầu và thị hiếu của người dân. Các thợ thủ công Mông phần lớn là thợ bán chuyên nghiệp làm ra những sản phẩm nổi tiếng như lưỡi cày, nòng súng, các đồ đựng bằng gỗ ghép. Chợ ở vùng Mông thoả mãn vừa nhu cầu trao đổi hàng hoá vừa nhu cầu giao lưu tình cảm, sinh hoạt.
Ăn: Người Mông thường ăn ngày hai bữa, ngày mùa ăn ba bữa. Bữa ăn với các thực phẩm truyền thống có mèn mén (bột ngô đồ) hay cơm, rau xào mỡ và canh. Bột ngô được xúc ăn bằng thìa gỗ. Phụ nữ khéo léo làm các loại bánh bằng bột ngô, gạo vào những ngày tết, ngày lễ.
Người Mông quen uống rượu ngô, rượu gạo, hút thuốc bằng điếu cày. Ðưa mời khách chiếc điếu do tự tay mình nạp thuốc là biểu hiện tình cảm quý trọng. Trước kia, tục hút thuốc phiện tương đối phổ biến với họ.
Mặc: Trang phục của người Mông rất sặc sỡ, đa dạng giữa các nhóm.
Phụ nữ Mông Trắng trồng lanh, dệt vải lanh, váy màu trắng, áo xẻ ngực, thêu hoa văn ở cánh tay, yếm sau. Cạo tóc, để chỏm, đội khăn rộng vành.
Phụ nữ Mông Hoa mặc váy màu chàm có thêu hoặc in hoa văn bằng sáp ong, áo xẻ nách, trên vai và ngực đắp vải màu và thêu. Ðể tóc dài, vấn tóc cùng tóc giả.
Phụ nữ Mông Ðen mặc váy bằng vải chàm, in hoa văn bằng sáp ong, áo xẻ ngực.
Phụ nữ Mông Xanh mặc váy ống. Phụ nữ Mông Xanh đã có chồng cuốn tóc lên đỉnh đầu, cài bằng lược móng ngựa, đội khăn ra ngoài tạo thành hình như hai cái sừng.Trang trí trên y phục chủ yếu bằng đắp ghép vải màu, hoa văn thêu chủ yếu hình con ốc, hình vuông, hình quả trám, hình chữ thập.
Ở: Người Mông quần tụ trong từng bản vài chục nóc nhà. Nhà trệt, ba gian hai chái, có từ hai đến ba cửa. Gian giữa đặt bàn thờ.
Nhà giàu thì tường trình, cột gỗ kê trên đá tảng hình đèn lồng hay quả bí, mái lợp ngói, sàn gác lát ván. Phổ biến nhà bưng ván hay vách nứa, mái tranh.
Lương thực được cất trữ trên sàn gác. Một số nơi có nhà kho chứa lương thực ở ngay cạnh nhà.
Chuồng gia súc được lát ván cao ráo, sạch sẽ.
Ở vùng cao núi đá, mỗi nhà có một khuôn viên riêng cách nhau bằng bức tường xếp đá cao khoảng gần 2 mét.
Phương tiện vận chuyển: Người Mông quen dùng ngựa thồ, gùi có hai quai đeo vai.
Quan hệ xã hội: Bản thường có nhiều họ, trong đó một hoặc hai họ giữ vị trí chủ đạo, có ảnh hưởng chính tới các quan hệ trong bản. Người đứng đầu bản điều chỉnh các quan hệ trong bản, trước kia, cả bằng hình thức phạt vạ lẫn dư luận xã hội. Dân mỗi bản tự nguyện cam kết và tuân thủ quy ước chung của bản về sản xuất, chăn nuôi, bảo vệ rừng và việc giúp đỡ lẫn nhau. Quan hệ trong bản càng gắn bó chặt chẽ hơn thông qua việc thờ cúng chung thổ thần của bản.
Người Mông rất coi trọng dòng họ bao gồm những người có chung tổ tiên. Các đặc trưng riêng với mỗi họ thể hiện ở những nghi lễ cúng tổ tiên, ma cửa, ma mụ... như số lượng và cách bày bát cúng, bài cúng, nơi cúng, ở các nghi lễ ma chay như cách quàn người chết trong nhà, cách để xác ngoài trời trước khi chôn, cách bố trí mộ...
Người cùng họ dù không biết nhau, dù cách xa bao đời nhưng qua cách trao đổi các đặc trưng trên có thể nhận ra họ của mình. Phong tục cấm ngặt những người cùng họ lấy nhau. Tình cảm gắn bó giữa những người trong họ sâu sắc. Trưởng họ là người có uy tín, được dòng họ tôn trọng, tin nghe.
Gia đình nhỏ, phụ hệ. Cô dâu đã qua lễ nhập môn, bước qua cửa nhà trai, coi như đã thuộc vào dòng họ của chồng. Vợ chồng rất gắn bó, luôn ở bên nhau khi đi chợ, đi nương, thăm hỏi họ hàng. Phổ biến tục cướp vợ.
Thờ cúng: Trong nhà có nhiều nơi linh thiêng dành riêng cho việc thờ cúng như nơi thờ tổ tiên, ma nhà, ma cửa, ma bếp. Những người biết nghề thuốc, biết làm thầy còn lập bàn thờ cúng những vị tổ sư nghề của mình. Nhiều lễ cúng kiêng cấm người lạ vào nhà, vào bản. Sau khi cúng ma cầu xin ai thường đeo bùa để lấy khước.
Học: Chữ Mông tuy được soạn thảo theo bộ vần chữ quốc ngữ từ những năm sáu mươi nhưng cho đến nay vẫn chưa thực sự phổ biến.
Lễ tết: Trong khi người Việt đang hối hả kết thúc tháng cuối cùng trong năm thì người Mông đã bước vào Tết năm mới truyền thống từ đầu tháng 12 âm lịch, sớm hơn tết Nguyên đán một tháng theo cách tính lịch cổ truyền của người Mông, phù hợp với nông lịch truyền thống.
Ngày Tết, dân làng thường chơi còn, đu, thổi khèn, ca hát ở những bãi rộng quanh làng. Tết lớn thứ hai là Tết 5 tháng năm (âm lịch). Ngoài hai tết chính, tuỳ từng nơi còn có các Tết vào các ngày 3 tháng 3, 13 tháng 6, 7 tháng 7 (âm lịch).
Văn nghệ: Thanh niên thích chơi khèn, vừa thổi vừa múa. Khèn, trống còn được sử dụng trong đám ma, lúc viếng, trong các lễ cúng cơm. Kèn lá, đàn môi là phương tiện để thanh niên trao đổi tâm tình.
Theo cema.gov.vn
