Nghề biển là nghề truyền thống có từ gần 100 năm qua của ngư dân xã Ngọc Bích, huyện Diễn Châu (Nghệ An), được nối nghề, trao truyền từ các thế hệ cha ông. Hiện nay, địa phương miền biển này có gần 470 tàu, thuyền và hàng trăm bè mảng đánh bắt hải sản. Từ trong lao động sản xuất, ngư dân tạo lập nên nhiều phong tục, tập quán, tín ngưỡng mang đậm nét văn hóa, đặc trưng của cư dân miền biển như: Phong tục cúng thuyền đêm giao thừa, tín ngưỡng thờ cá ông, phong tục vẽ mắt cho tàu, thuyền, lễ cầu ngư..., trong đó tục "nhúng giã" là một nghi thức độc đáo, được thực hiện đầu năm mang ý nghĩa xuất hành, khai mở cửa biển, cầu mong cho một năm mới với những chuyến vươn khơi gặp may mắn, biển lặng, an yên, thuận lợi và cho nhiều hải sản.
Từ ngày 30/1 (mồng 2 Tết Ất Tỵ), trên các luồng lạch, dòng sông lớn như sông Diễn Thủy, Diễn Kim, Lạch Vạn đấu nối với cửa biển Lạch Vạn (là 1 trong 6 cửa biển lớn của tỉnh Nghệ An), nhiều tàu, thuyền của ngư dân thuộc các xã ven biển của huyện Diễn Châu (Nghệ An) đã ngược, xuôi để thực hiện phong tục “nhúng giã”. Hoạt động này đã tạo nên sự sôi động, tấp nập trở lại tại các bến bãi, luồng lạch, cửa biển sau nhiều ngày các tàu, thuyền gối bãi nghỉ ngơi tại các khu neo đậu.
Đang chăm chú cầm lái điều khiển chiếc thuyền có công suất hơn 60CV di chuyển trên sông Diễn Kim nhằm hướng cửa biển Lạch Vạn thẳng tiến, ngư dân Hoàng Văn Phi (xóm Quyết Thắng, xã Ngọc Bích, huyện Diễn Châu, Nghệ An), chủ phương tiện, cho biết: Làm nghề biển đã gần 10 năm nay, cứ ăn Tết xong, năm nào anh cũng cho thuyền chạy ra khu vực cửa biển Lạch Vạn để thực hiện nghi thức “nhúng giã” với ý nghĩa xuất hành, khai mở cửa biển, mở đầu cho một vụ mùa khai thác hải sản. Hoạt động “nhúng giã” là phương thức thả lưới giã xuống sông lớn, luồng lạch, cửa biển hoặc khu vực biển vùng lộng gần và cho tàu, thuyền kéo lưới trong một thời gian ngắn, dài tùy chủ định của mỗi chủ phương tiện. Trung bình, cả quá trình rời bến bãi, di chuyển trên luồng tuyến đến vị trí, địa điểm thả lưới mất hơn 1 giờ đồng hồ. Tuy nhiên, trước đó một vài ngày, chủ phương tiện phải chọn được ngày lành, giờ đẹp để thực hiện nghi thức.
Trước khi khởi động máy móc, tháo gỡ dây cột khỏi ụ nổi, thu neo lên tàu, thuyền để rời bến bãi, chủ phương tiện phải mang vật phẩm gồm: hoa quả, bánh kẹo, vàng hương, thành kính dâng lên ban thờ trong khoang lái và cầu khấn thần sông, thần biển phù hộ nhiều điều may mắn, sức khỏe dồi dào cho chủ phương tiện và bạn nghề; cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, không gặp sự cố bất trắc như bão, lốc xảy ra; phương tiện vận hành ổn định để những chuyến vươn khơi có tôm cá đầy khoang; anh em thuyền viên, bạn nghề luôn tương trợ, đoàn kết, yêu thương nhau.
Điều dễ nhận ra nhất ở mỗi chiếc tàu, thuyền thực hiện nghi thức "nhúng giã" là bộ phận mắt thuyền đã được làm mới, lau chùi sạch sẽ, tô vẽ bằng sơn trắng, đen nổi bật giữa nền đỏ. Phần mũi thuyền được cắm chắc chắn một bó hoa cúc vàng. Trên hệ thống cột được cắm cờ Tổ quốc và khung sắt để tời giã được trang trí đẹp mắt, mang không khí ấm áp của mùa Xuân.
Ngư dân Trần Văn Tâm, xóm Quyết Thắng, xã Ngọc Bích, huyện Diễn Châu, Nghệ An cho biết, trong tâm thức của mỗi ngư dân, chiếc tàu, thuyền là ngôi nhà thứ 2. Từ khi có nghề biển, thời gian sinh hoạt, lưu trú của ngư dân phần lớn gắn liền với tàu, thuyền. Vì vậy, dịp Tết đến Xuân về, các tàu, thuyền đều được chủ phương tiện chăm chút trang trí cẩn thận. Trong thời gian nghỉ Tết, dù tàu thuyền không ra khơi nhưng người nhà chủ phương tiện vẫn thường xuyên ra bến bãi để trông coi, bảo quản ngư lưới cụ, trang thiết bị trên phương tiện và “vét nước” dưới khoang.
Thông lệ, vị trí các khu vực trên sông Lạch Vạn đoạn chảy qua địa bàn hai xã Ngọc Bích, Diễn Kim; khu vực hợp lưu của sông Diễn Thủy và sông Lạch Vạn, đoạn sông chảy cảng cá Lạch Vạn đấu nối với cửa biển Lạch Vạn thường được ngư dân chọn lựa để “nhúng giã”. Mỗi ngày, có hàng chục tàu, thuyền ngược xuôi trên các khu vực này để “nhúng giã”. Đối với các tàu có kích thước dài, rộng, công suất lớn thì địa điểm “nhúng giã” là khu vực biển gần bờ (vùng lộng). Thời điểm thực hiện việc "nhúng giã" có thể diễn ra vào bất cứ thời điểm nào trong ngày nhưng không thực hiện vào buổi tối hoặc lúc rạng sáng. Đi nhúng giã không nhất thiết phải đầy đủ các thuyền viên, bạn nghề tham gia. Tuy nhiên, chủ phương tiện phải có mặt, người nhà của chủ phương tiện nếu đi cùng thì càng tốt.
Ngư dân Phạm Văn Tuấn, xóm Chiến Thắng, xã Ngọc Bích, huyện Diễn Châu, Nghệ An cho biết: Việc nhúng và kéo lưới giã không phải vì mục đích đánh bắt hải sản. Phong tục này mang ý nghĩa xuất hành để có giờ lành, ngày đẹp, cầu mong mọi sự hanh thông, sang năm mới có nhiều chuyến vươn khơi bám biển khai thác được nhiều tôm, cá, ghẹ, ốc. Anh em thuyền viên cùng đi nghề với nhau luôn đoàn kết, có sức khỏe; tàu thuyền không hỏng hóc máy móc; thời tiết thuận hòa, không gặp sóng to, gió lớn.
Quá trình thả, kéo lưới và thu lưới cũng là dịp để ngư dân “đánh thức” bản năng nghề nghiệp, rèn luyện thêm kỹ năng, thao tác nghề sau những ngày dài nghỉ ngơi trên cạn. Đồng thời, chủ phương tiện có dịp kiểm tra yếu tố kỹ thuật của phương tiện (sức tải, mức giãn nước, độ nhanh chậm khi tăng, giảm ga), khả năng vận hành của máy móc trước khi bước vào mùa khai thác dài ngày trên biển. Quá trình này, ngoài việc cảm nhận độ mạnh, yếu của phương tiện, chủ phương tiện còn chú tâm lắng nghe âm thanh vận hành của động cơ, của hệ thống bánh lái, chân vịt để nếu có sai sót nhỏ sẽ kịp thời sửa chữa, căn chỉnh khi về bến, lên đà. Không những vậy, chủ tàu, thuyền còn quan sát dòng chảy, độ nông sâu của luồng tuyến để tích lũy thêm kỹ năng, kinh nghiệm ra bến, vào lạch an toàn hơn.
Sau thời gian từ 30 phút đến 1 giờ đồng hồ kéo lưới giã, chủ phương tiện sẽ thu lưới, hoàn tất nghi thức “nhúng giã” đầu năm cho tàu, thuyền về bến. Nguồn hải sản đánh bắt được sau nghi thức “nhúng giã” sẽ được chia đều cho thuyền viên, anh em họ hàng, bà con thôn xóm để “lấy lộc biển”. Qua đó, càng thắt chặt tình đoàn kết giữa mọi người, mọi nhà ở các làng biển và những người đi nghề trên cùng phương tiện.
Ông Nguyễn Văn Liên, Phó Chủ tịch UBND xã Ngọc Bích cho biết: Huyện Diễn Châu có hơn 30 xã, thị trấn, trong đó có 5 xã giáp biển, bãi ngang gồm: Diễn Kim, Diễn Thịnh, Diễn Trung, Hùng Hải, Ngọc Bích với hơn 25km đường bờ biển, gần 20 làng biển có kinh tế gắn liền với ngành nghề khai thác, chế biến hải sản và dịch vụ hậu cần nghề cá. Toàn huyện có gần 500 phương tiện tàu, thuyền khai thác hải sản, trong đó xã Ngọc Bích có số lượng tàu, thuyền lớn nhất, với gần 470 tàu, thuyền. Xã Ngọc Bích có 2 Nghiệp đoàn nghề cá với hàng trăm đoàn viên.
Nhiều xóm trên địa bàn xã Ngọc Bích có nghề khai thác hải sản truyền thống từ gần 100 năm qua, hiện nay phát triển mạnh ngành nghề khai thác, chế biến hải sản, hậu cần nghề cá như xóm Nam Thịnh, Yên Thịnh, Đông Lộc, Ngọc Minh, Yên Quang, Hải Đông, Hải Nam, Quyết Thành, Quyết Thắng, Chiến Thắng và Bắc Chiến Thắng… Ngoài tục "nhúng giã", ngư dân các làng biển xã Ngọc Bích còn có nhiều nghi thức độc đáo, đặc trưng miền biển như: Tục cúng thuyền đêm giao thừa, tín ngưỡng thờ cá ông, phong tục vẽ mắt cho tàu, thuyền dịp Tết, lễ cầu ngư… Các phong tục này đã phần nào phản ánh sự đa dạng, độc đáo trong văn hóa, tín ngưỡng của cư dân miền biển; thể hiện thái độ ứng xử hài hòa của ngư dân đối với môi trường sông nước, biển cả đã được gìn giữ, bảo lưu và trao truyền vẹn nguyên qua các thế hệ.
Hải An - Xuân Tiến
