Trong dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại, lời ca, điệu múa truyền thống của người Thổ, một dân tộc thiểu số sống tập trung chủ yếu ở miền Tây Nghệ An, đang đứng trước nguy cơ mai một.
Những câu hò, điệu múa gắn liền với đời sống lao động, sinh hoạt văn hóa của đồng bào đang dần vắng bóng. Trước thực trạng này, chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng tỉnh Nghệ An đã và đang triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Thổ.
Nguy cơ mai một
Ông Lê Văn Liên, một nghệ nhân cao tuổi ở xã Nghĩa Lâm, tỉnh Nghệ An, chia sẻ: “Ngày xưa, mỗi dịp lễ hội, đám cưới hay đơn giản là sau một ngày làm việc mệt mỏi, chúng tôi lại quây quần bên nhau, người thổi sáo, thổi kèn, người đánh chiêng, đánh trống, cùng cất cao tiếng hát dân ca Thổ và múa những điệu múa truyền thống. Giờ đây, thanh niên ít mặn mà, thế hệ trẻ lại càng xa lạ hơn với những nét văn hóa này. Chúng tôi thật sự lo lắng!”.
Lời ca, điệu múa dân tộc Thổ được lưu truyền chủ yếu bằng hình thức truyền miệng. Các nghệ nhân cao tuổi là những người nắm giữ kho tàng quý giá này nhưng tuổi ngày một cao, sức khỏe dần giảm sút. Hơn nữa, giới trẻ đều bận rộn với công việc mưu sinh, ít có thời gian học hỏi, lại không mặn mà với các giá trị văn hóa truyền thống, dẫn đến nguy cơ mai một những giá trị văn hoá truyền thống.
Nghệ nhân Nhân dân Trương Thị Kỳ (80 tuổi, ở xã Nghĩa Mai) trăn trở: “Lời ca, điệu múa của đồng bào dân tộc Thổ chúng tôi đang mai một qua các thế hệ. Giới trẻ ngày nay tiếp cận nhiều hơn với các loại hình văn hóa hiện đại, ít quan tâm đến văn hóa truyền thống của dân tộc mình”.
Không chỉ thiếu lớp trẻ kế cận, các địa phương có đồng bào dân tộc Thổ sinh sống còn thiếu cả không gian sinh hoạt văn hóa. Các lễ hội truyền thống, nơi lời ca, điệu múa cổ được biểu diễn thường xuyên, đang dần thu hẹp. Việc sưu tầm, ghi chép và lưu giữ các bài ca, điệu múa cổ chưa được tiến hành một cách bài bản, khoa học, gây khó khăn cho quá trình nghiên cứu và truyền dạy. Điều này làm giảm cơ hội để đồng bào thể hiện và gìn giữ văn hóa của mình.
Thực trạng này không chỉ diễn ra ở riêng các xã Nghĩa Lâm, Nghĩa Mai mà còn ở nhiều địa phương khác có đồng bào Thổ sinh sống tại Nghệ An. Vì vậy, việc bảo tồn và phát huy giá trị của lời ca, điệu múa dân tộc Thổ vẫn còn nhiều thách thức.
Nỗ lực bảo tồn
Biểu diễn điệu múa truyền thống dân tộc Thổ.
Nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Thổ, chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng tỉnh Nghệ An đã và đang triển khai nhiều giải pháp tích cực. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh đã chỉ đạo các đơn vị chuyên môn phối hợp với chính quyền địa phương tiến hành khảo sát, lập hồ sơ các bài ca, điệu múa dân tộc Thổ.
Mới đây, Trung tâm nghệ thuật truyền thống tỉnh Nghệ An đã mở lớp tập huấn nghệ thuật trình diễn dân gian dân tộc Thổ cho thế hệ trẻ với sự tham gia của các nghệ nhân cao tuổi. Hoạt động này nhằm truyền lại những lời ca, điệu múa truyền thống, đồng thời khơi dậy tình yêu và ý thức gìn giữ văn hóa dân tộc cho giới trẻ. Tham gia lớp tập huấn có 50 học viên, là lực lượng nòng cốt trong phong trào văn hóa, văn nghệ tại địa phương, đang ngày ngày góp phần gìn giữ và lan tỏa bản sắc văn hóa của dân tộc Thổ.
Chị Trương Thị Thanh Huế - hạt nhân văn nghệ xã Quỳ Hợp chia sẻ: Các bạn trẻ quê chị chưa biết nhiều, hiểu sâu về các lời ca, điệu múa cổ - nét văn hóa đặc sắc của dân tộc mình. Lớp học này đã giúp khơi gợi lại tinh thần tự hào dân tộc để nét văn hóa truyền thống không bị mai một theo năm tháng.
Hiện, ở xã Quỳ Hợp đã có nhiều câu lạc bộ dân ca, dân vũ của đồng bào dân tộc Thổ, nơi người dân, nghệ nhân, hạt nhân văn nghệ hoạt động thường xuyên. Nhân dịp các ngày lễ lớn của đất nước hay các dịp lễ của đồng bào dân tộc Thổ như Lễ Bốc Mó, lễ cầu mùa, lễ cầu mưa…, các hoạt động văn hóa, văn nghệ lại được tổ chức để tái hiện những nghi lễ truyền thống, trong đó có biểu diễn nhiều bài ca, điệu múa dân tộc Thổ nhằm bảo tồn, gìn giữ nét văn hóa lâu đời.
“Qua lớp học này tôi thu nhận lại được nhiều lời ca, điệu múa cổ để truyền dạy lại cho các con, các cháu. Mình đã có tuổi rồi nên mong muốn có nhiều lớp học truyền dạy ca, múa cho lớp trẻ; cùng với đó mong muốn được các ban ngành, địa phương tài trợ nhiều nhạc cụ để câu lạc bộ hoạt động tốt hơn”, bà Lê Thị Hoa, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ cồng chiêng người cao tuổi làng Cáo, xã Nghĩa Mai bày tỏ.
Tham gia lớp tập huấn, học viên được chia sẻ nhiều làn điệu dân ca đặc sắc của đồng bào Thổ như làn điệu Dạ ời, ên ên ạc ạc, đu đu điềng điềng, tập tính tập tang, cùng nhiều điệu múa truyền thống gắn với đời sống sinh hoạt, thực hành các loại nhạc cụ dân gian như trống, kèn, cồng, chiêng...
Nhạc sĩ Trần Quốc Chung, Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật truyền thống tỉnh cho biết: Lớp tập huấn không chỉ đơn thuần là một khóa học, mà còn là một cuộc hội ngộ, nơi nuôi dưỡng tình yêu, khơi dậy niềm tự hào và ý thức trách nhiệm trong việc bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật trình diễn dân gian của đồng bào Thổ. Thành công của lớp tập huấn là động lực để Trung tâm tiếp tục nhân rộng mô hình, tổ chức nhiều lớp học tương tự, tạo điều kiện cho thế hệ trẻ được tiếp cận, kế thừa và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống trong bối cảnh hội nhập và phát triển.
Ông Quán Vi Giang, Chủ tịch UBND xã Quỳ Hợp cho biết thêm: Nhiều câu lạc bộ dân ca, dân vũ đã được thành lập tại các xã, bản là nơi các nghệ nhân có thể truyền dạy trực tiếp cho thế hệ trẻ. Địa phương đã phục dựng và đưa các bài ca, điệu múa truyền thống vào biểu diễn trong các lễ hội, sự kiện văn hóa, du lịch và lồng ghép vào các hoạt động ngoại khóa tại các trường học.
Thời gian qua, tỉnh Nghệ An cũng đã có chính sách đãi ngộ, hỗ trợ vật chất và tinh thần cho các nghệ nhân dân gian. Họ được mời tham gia các hội thi, liên hoan nghệ thuật, được ghi nhận danh hiệu, tạo động lực để tiếp tục truyền dạy và cống hiến.
Ngành Văn hóa đã sưu tầm, ghi âm, ghi hình các bài ca, điệu múa cổ, biên soạn thành sách, tài liệu để lưu giữ. Nhiều lễ hội truyền thống như lễ hội xuống đồng, lễ hội cầu mưa cũng được phục dựng nhằm tạo không gian biểu diễn văn hóa của đồng bào. Cùng với đó, các bài hát, điệu múa truyền thống đã được đưa vào phục vụ hoạt động du lịch cộng đồng. Đây là một hướng đi mới, vừa giúp bảo tồn, vừa tạo sinh kế cho người dân, thu hút du khách.
Khi những giai điệu "Thức húi thức hụ" (tiếng hát giao duyên) lại cất lên, những điệu múa "Bắt cá", "Trồng lúa" lại rộn ràng trên nương rẫy, cũng là lúc văn hóa của người Thổ được hồi sinh. Điều này không chỉ giúp gìn giữ một di sản quý giá mà còn góp phần bồi đắp lòng tự hào, bản sắc văn hóa cho thế hệ trẻ, để họ luôn nhớ về cội nguồn, những giá trị truyền thống đã làm nên hồn cốt của dân tộc mình./.
Tên tự gọi: Thổ.
Tên gọi khác: Người Nhà làng, Mường, Con Kha, Xá Lá Vàng.
Nhóm địa phương: Kẹo, Mọn, Cuối, Họ, Ðan Lai, Ly Hà, Tày Poọng.
Dân số: 74.458 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Việt Mường (ngữ hệ Nam Á).
Lịch sử: Ðịa bàn cư trú hiện nay của người Thổ vốn là giao điểm của các luồng di cư xuôi ngược. Do những biến động lịch sử ở những thế kỷ trước, những nhóm người Mường từ miền Tây Thanh Hóa dịch chuyển vào phía Nam gặp gỡ người Việt từ các huyện ven biển Diễn Châu, Quỳnh Lưu, Thanh Chương ngược lên hoà nhập với cư dân địa phương có thể là gốc Việt cổ ở đây. Những người tha hương cùng chung cảnh ngộ ấy ngày một hoà nhập vào nhau thành một cộng đồng chung dân tộc Thổ.
Hoạt động sản xuất: Người Thổ sống chủ yếu dựa vào làm nương, rẫy và một số nhỏ làm ruộng nước. Dù làm ruộng hay làm nương, trình độ canh tác của đồng bào đã phát triển khá cao biểu hiện ở kỹ thuật làm đất (dùng cày nương "cà nộn" một cách thành thạo), thâm canh cây trồng. Cây lương thực được trồng chủ yếu là lúa sau đó đến sắn và ngô. Ở các nhóm Kẹo, Mọn, Cuối, gai là cây được trồng nhiều và giữ vị trí quan trọng trong đời sống kinh tế của họ. Ở người Thổ, nghề đánh cá cũng rất phát triển, săn bắt, hái lượm tuy chỉ phát triển ở một số vùng nhưng nó đã góp phần đáng kể vào việc giảm bớt những khó khăn trong cuộc sống của họ.
Ăn: Trước đây, người Thổ ăn gạo nếp là chính nhưng hiện nay hầu hết đã chuyển sang ăn gạo tẻ. Những khi giáp hạt đói kém họ thường ăn các loại củ, các loại rau và các loại quả hái ở rừng.
Trong các ngày lễ, tết người Thổ thường làm các loại bánh chưng, bánh giầy, bánh gai.
Mặc: Ðàn ông mặc tương tự người Việt với chiếc quần trắng cạp vấn, áo dài lương đen và đầu đội khăn nhiễu tím. Phụ nữ vùng Lâm La mặc váy vải sợi bông màu đen, có thêu hai đường chỉ màu từ cạp tới gấu váy; mặc áo 5 thân màu nâu hoặc trắng. Ở vùng Quỳ Hợp, váy phụ nữ thường được mua hoặc đổi của người Thái. Váy bằng vải sợi bông nhuộm chàm, dệt kẻ sọc ngang, khi mặc những đường sọc đó tạo thành vòng tròn song song quanh thân. Áo cánh trắng cổ viền, tay hẹp như áo cánh người Việt. Phụ nữ đều đội khăn vuông trắng giống như người Mường và để tang bằng khăn dài trắng giống người Việt.
Ở: Người Thổ cư tập trung ở các huyện miền Tây tỉnh Nghệ An. Họ sống thành những làng bản đông đúc, chủ yếu theo lối mật tập.
Nhà ở truyền thống là loại nhà sàn được che xung quanh bằng liếp nứa hoặc gỗ. Nhưng ở một số vùng, nhà lại được làm theo kiểu cột ngoãm. Ngày nay, nhà cửa của họ cũng đang trong quá trình chuyển từ nhà sàn sang nhà đất như kiểu nhà người Việt trong vùng.
Phương tiện vận chuyển: Người Thổ chủ yếu dùng hai phương thức vận chuyển. Ðối với những thứ nhỏ gọn thì có thể mang, xách hay cho vào sọt, bồ để gánh, còn những vật nặng phải dùng đến sức trâu, bò để kéo xe (toàn bộ khung và bánh xe đều được làm bằng gỗ).
Quan hệ xã hội: Ðơn vị hành chính nhỏ nhất trước kia của người Thổ là làng với một ông trùm làng đứng đầu. Trùm làng được bầu lại hàng năm và có nhiệm vụ đốc thúc công việc sưu dịch, thuế khoá, giải quyết các vụ việc xảy ra trong phạm vi của làng.
Gia đình nhỏ phụ quyền là chủ yếu. Mối quan hệ trong gia đình cũng như làng xóm là tình tương trợ hữu ái.
Tuy sống xen cài giữa nhiều dân tộc nhưng việc kết hôn giữa người Thổ với các dân tộc lân cận dường như không đáng kể, song quan hệ hôn nhân giữa các nhóm Thổ với nhau lại không có sự phân biệt nào.
Cưới xin: Tục ngủ mái thịnh hành trong các nhóm Thổ vùng Nghĩa Ðàn, Tân Kỳ, Quỳ Hợp nhưng lại vắng bóng ở các nhóm Thổ vùng Tương Dương, Con Cuông. Từ những đêm ngủ mái các đôi nam nữ tìm hiểu nhau dẫn đến xây dựng gia đình. Hôn lễ của người Thổ phải qua nhiều bước. Thông thường khi cưới, nhà trai phải dẫn một con trâu, 100 đồng bạc trắng, 30 vuông vải, 6 thúng xôi, một con lợn. Nhiều vùng còn có tục ở rể.
Sinh đẻ: Khi sinh được 3 ngày thì cúng bà mụ để đặt tên cho con và người mẹ phải kiêng cữ trong vòng một tháng, trong tháng đó người lạ không được vào nhà.
Ma chay: Tổ chức khá linh đình và tốn kém, trước đây có nhà đã giết tới 12 con trâu, người chết được quàn trong nhà hàng tuần. Quan tài của người Thổ là một cây gỗ nguyên, đục bụng, giống như cách làm thuyền, làm máng đập lúa. Khi đặt quan tài cho phía chân xuôi theo dòng nước chảy. Sau khi chôn cất, cúng người chết vào dịp 30 ngày, 50 ngày và 100 ngày.
Lịch: Người Thổ theo âm lịch.
Thờ cúng: Người Thổ thờ rất nhiều loại thần, ma, đặc biệt là các vị thần có liên quan đến việc đánh giặc và khai khẩn đất đai. Trong phạm vi gia đình, ngoài việc thờ cúng tổ tiên, họ còn làm lễ cúng bà mụ mỗi khi trẻ em đau ốm và cúng vía cho người lớn vào dịp lễ, tết, khi đau ốm.
Học: Người Thổ không có văn tự riêng, chỉ một số người biết chữ Hán. Ngày nay, tiếng Việt được phổ cập và sử dụng rộng rãi.
Văn nghệ: Vốn văn nghệ dân gian Thổ khá đa dạng, các bài hát đồng dao vẫn được lưu truyền, ca dao, tục ngữ rất phong phú.
Chơi: Trò chơi gồm kéo co, múa sư tử, chơi cờ tướng. Trẻ em thích chơi đá cầu và đánh cù.
Theo cema.gov.vn
