Sau hợp nhất ba tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình, tỉnh Phú Thọ hiện trở thành địa phương có không gian văn hóa rộng lớn, hội tụ nhiều giá trị đặc sắc của vùng đất cội nguồn dân tộc, văn hóa đồng bằng Bắc Bộ và văn hóa miền núi Tây Bắc.
Trên nền tảng văn hóa cội nguồn giàu bản sắc và sự đa dạng dân tộc, Phú Thọ có nhiều điều kiện thuận lợi để xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, phát triển con người toàn diện, phát huy sức mạnh đại đoàn kết, đồng thời biến các giá trị văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển nhanh và bền vững trong thời kỳ hội nhập.
Không gian văn hóa đa dạng, giàu bản sắc
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Thọ, sau hợp nhất, văn hóa và con người Phú Thọ là sự kết tinh của ba dòng chảy văn hóa lớn gồm: văn hóa Đất Tổ Hùng Vương, văn hóa xứ Mường Hòa Bình và văn hóa vùng trung du Vĩnh Phúc. Trên địa bàn Phú Thọ cũ, văn hóa và con người gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và Hát Xoan – đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây cũng là không gian khởi nguồn lịch sử, giữ vai trò trục tâm linh kết nối toàn vùng. Tại Vĩnh Phúc cũ, vùng đất được mệnh danh “Đến với Phật, về với Mẫu”, hiện lưu giữ hệ thống lễ hội truyền thống phong phú cùng nhiều làng nghề đặc sắc. Trong khi đó, Hòa Bình cũ mang đậm dấu ấn “văn hóa Hòa Bình” với kho tàng di sản phi vật thể sống động, tiêu biểu như tiếng chiêng, nhà sàn, lễ hội cổ truyền và sử thi “Đẻ đất, đẻ nước”. Sự giao thoa giữa ba vùng văn hóa đã tạo nên bản sắc Phú Thọ hôm nay – không gian hội tụ và lan tỏa của các nền văn minh gắn với những dòng chảy lớn như sông Hồng, sông Lô và sông Đà.
Sau hợp nhất Phú Thọ còn là nơi hội tụ của rất nhiều dân tộc anh em cùng sinh sống như: Kinh, Mường, Thái, Dao, Tày, Cao Lan, Sán Dìu, Mông... Mỗi dân tộc có những phong tục tập quán cùng các loại hình văn nghệ dân gian phong phú như Hát Xoan, Ghẹo, Trống quân Đức Bác, chàm thau, đâm đuống, chiêng Mường, múa mỡi, trống đu, múa chuông… cùng với văn hóa ẩm thực đặc sắc như xôi ngũ sắc, bánh chưng, bánh giầy, cá thính Lập Thạch, tép Dầu Đầm Vạc, su su Tam Đảo, cá Sông Đà, thịt trâu gác bếp… đã tạo nên những sắc thái văn hóa truyền thống đa dạng.
Công tác bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hóa được quan tâm, đầu tư trọng điểm gắn với phát triển du lịch văn hóa tâm linh, tín ngưỡng. Nhiều công trình nghiên cứu về văn hóa, lịch sử có giá trị đã phát huy tác dụng tích cực trong đời sống xã hội. Đáng chú ý nhiều di sản văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh còn lưu giữ được khá đậm nét về tiếng nói, chữ viết, kho tàng tri thức dân gian, nghệ thuật trình diễn dân gian, lễ hội truyền thống, trò diễn, trang phục, công cụ lao động, ẩm thực dân gian, nhạc cụ…
Đặc biệt, sau hợp nhất, con người Phú Thọ đa dạng về bản sắc, hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa cội nguồn dân tộc và tinh thần hội nhập. Các thế hệ con người ở Phú Thọ vừa kế thừa các giá trị lịch sử, văn hóa và vừa linh hoạt thích ứng với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Đây chính là nền tảng tinh thần vững chắc, là động lực nội sinh quan trọng để tỉnh Phú Thọ phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.
Khai thác hiệu quả giá trị đặc sắc về văn hóa và con người
Theo ông Dương Hoàng Hương, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ, với tiềm năng sẵn có, những năm qua địa phương đã khai thác hiệu quả các giá trị đặc sắc về văn hóa, con người và đạt nhiều kết quả quan trọng. Nhiều hoạt động về văn hóa, thể thao, du lịch, gia đình, thông tin, báo chí, xuất bản được triển khai đáp ứng nhu cầu sáng tạo, thưởng thức văn hóa tinh thần của nhân dân, góp phần chung vào sự nghiệp phát triển kinh tế, xã hội của tỉnh.
Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” tiếp tục phát huy hiệu quả. Đến năm 2025, tỷ lệ gia đình văn hóa đạt 93,2%; khu dân cư văn hóa đạt 75,2%; 100% khu dân cư xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước. Hoạt động văn hóa, văn nghệ quần chúng phát triển mạnh với gần 4.000 đội văn nghệ cơ sở hoạt động thường xuyên. Nhiều câu lạc bộ dân ca, dân vũ, dân nhạc truyền thống được duy trì, góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa dân gian và nâng cao đời sống tinh thần cho nhân dân. Hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao từng bước được đầu tư hoàn thiện. Toàn tỉnh có 501 nhà văn hóa cấp xã; gần 100% khu dân cư có nhà văn hóa; hơn 92% khu dân cư có sân chơi thể thao, tạo điều kiện thuận lợi để người dân tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao cộng đồng.
Công nghiệp văn hóa có nhiều chuyển biến tích cực, tính đến năm 2025, trên địa bàn tỉnh có 2.763 đơn vị, doanh nghiệp hoạt động liên quan đến lĩnh vực công nghiệp văn hóa, tổng doanh thu hơn 80,5 nghìn tỷ đồng, tăng 17% so với năm 2020. Đặc biệt, nhờ các chương trình kích cầu, quảng bá điểm đến được triển khai mạnh mẽ đã tạo động lực cho ngành công nghiệp văn hóa Phú Thọ tăng trưởng trong 6 tháng đầu năm 2026. Theo ước tính, toàn tỉnh đón hơn 10,5 triệu lượt khách tham quan, tổng doanh thu từ hoạt động du lịch ước đạt 10.755 tỷ đồng.
Công tác xây dựng con người Phú Thọ cũng đạt kết quả toàn diện về phẩm chất, nhân cách, năng lực, thể lực đáp ứng yêu cầu phát triển và hội nhập. Trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo, tỷ lệ trường đạt chuẩn quốc gia đạt 84,2%; tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 73,3%.
Công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân được tăng cường với tỷ lệ dân số tham gia bảo hiểm y tế đạt 95,1%; bình quân đạt 13,86 bác sĩ và 45,83 giường bệnh trên một vạn dân. Các chính sách an sinh xã hội, giảm nghèo, giải quyết việc làm được thực hiện hiệu quả. Tỷ lệ hộ nghèo giảm nhanh, tính đến hết năm 2025 còn 2,75%. Bình quân mỗi năm tỉnh tạo việc làm mới cho khoảng 58 nghìn lao động, duy trì tỷ lệ thất nghiệp ở mức thấp.
Đặc biệt, tỉnh đã huy động trên 2.655 tỷ đồng để triển khai các chương trình, chính sách đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Nhờ đó, diện mạo khu vực này ngày càng khởi sắc, đời sống người dân ở vùng sâu, vùng xa từng bước cải thiện.
Theo các nhà chuyên môn, với nền tảng văn hóa cội nguồn đặc sắc, sự đa dạng về bản sắc dân tộc và những thành tựu đạt được trong thời gian qua, Phú Thọ có nhiều điều kiện xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, phát triển con người toàn diện. Tuy nhiên, để biến các giá trị văn hóa thành nguồn lực nội sinh quan trọng cho sự phát triển nhanh, bền vững trong thời kỳ hội nhập, tỉnh Phú Thọ cần xây dựng lộ trình phát triển cụ thể, để chủ động lựa chọn, ưu tiên các nhiệm vụ trọng tâm, cần thiết, phù hợp với tiềm năng, lợi thế của tỉnh trong quá trình phát triển.
Hướng tới một Phú Thọ giàu bản sắc, hạnh phúc
Bà Phùng Thị Kim Nga, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ cho biết, mục tiêu giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2045 là phát triển văn hóa, con người Phú Thọ theo hướng tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; xây dựng tỉnh trở thành trung tâm văn hóa cội nguồn của dân tộc Việt Nam. Đồng thời, tỉnh hướng tới xây dựng con người Phú Thọ phát triển toàn diện, đưa địa phương trở thành nhóm tỉnh có mức phát triển khá cao và hạnh phúc. Trong giai đoạn 2026–2030, Phú Thọ sẽ tập trung triển khai các nhiệm vụ trọng tâm như xây dựng và phát huy hệ giá trị văn hóa, con người Phú Thọ; tăng cường giáo dục đạo đức, lối sống, xây dựng nếp sống văn minh trong cộng đồng; đồng thời chăm lo phát triển sức khỏe, nâng cao tầm vóc và thể lực người dân.
Tỉnh đẩy mạnh bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa, xây dựng và triển khai Đề án bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn; tiếp tục gìn giữ, phát huy giá trị của Hát Xoan Phú Thọ và Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương; hoàn thiện hồ sơ đề nghị UNESCO đưa di sản Mo Mường vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
Phú Thọ cũng đặt mục tiêu hoàn thành chuyển đổi số trong hoạt động của bảo tàng và thư viện; số hóa các di sản văn hóa vật thể, phi vật thể, xây dựng bản đồ số di sản văn hóa, từng bước hình thành nền tảng văn hóa số phục vụ công tác bảo tồn và quảng bá giá trị văn hóa vùng Đất Tổ. Để phát huy tiềm năng, lợi thế của địa phương, tỉnh sẽ phát triển một số ngành công nghiệp văn hóa có thế mạnh như nghệ thuật biểu diễn, du lịch văn hóa, điện ảnh, thủ công mỹ nghệ, quảng cáo; phấn đấu doanh thu các ngành công nghiệp văn hóa tăng từ 11-12% mỗi năm.
Một số công trình văn hóa mang tính biểu tượng cũng sẽ được đầu tư xây dựng như Tháp Hùng Vương, Quần thể văn hóa, tâm linh trở về cội nguồn dân tộc Việt Nam; nâng cấp hệ thống quảng trường, công viên, bảo tàng, thư viện và các thiết chế văn hóa, thể thao từ tỉnh đến cơ sở.
Tỉnh tiếp tục phát triển các không gian du lịch trọng điểm như Khu du lịch quốc gia Đền Hùng, Tam Đảo, Đại Lải, hồ Hòa Bình, Vườn quốc gia Xuân Sơn - Long Cốc và nhiều điểm du lịch văn hóa, sinh thái khác, gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch bền vững.
Để thực hiện các mục tiêu đề ra, Phú Thọ xác định triển khai đồng bộ các giải pháp, trong đó hoàn thiện cơ chế, chính sách khuyến khích xã hội hóa và thu hút đầu tư vào lĩnh vực văn hóa; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực; đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng khoa học công nghệ; tăng cường bố trí nguồn lực cho phát triển văn hóa.
Theo dự kiến, tổng nguồn lực huy động để thực hiện trong giai đoạn tới khoảng 58.415 tỷ đồng, trong đó nguồn ngân sách nhà nước và các chương trình mục tiêu quốc gia khoảng 3.597 tỷ đồng, còn lại là nguồn xã hội hóa và các nguồn huy động hợp pháp khác.
Với những định hướng và giải pháp đồng bộ, Phú Thọ kỳ vọng xây dựng thành công nền văn hóa giàu bản sắc, hiện đại, trở thành trung tâm văn hóa cội nguồn của dân tộc Việt Nam, đồng thời đưa con người Phú Thọ phát triển toàn diện, có chất lượng cuộc sống cao, hạnh phúc, góp phần tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển nhanh và bền vững của tỉnh trong giai đoạn mới./.
