Tết của người Dao ở phường Thống Nhất, tỉnh Phú Thọ thường diễn ra vào đầu tháng 12 âm lịch kéo dài đến Tết Nguyên đán với nét đẹp văn hóa dân gian độc đáo và giàu bản sắc, phản ánh sâu sắc đời sống tinh thần, tín ngưỡng, phong tục tập quán được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Giữa nhịp sống hiện đại, Tết của người Dao nơi đây vẫn mang vẻ đẹp nguyên sơ và đậm chất văn hóa cộng đồng cần được tiếp tục gìn giữ, bảo tồn, phát huy giá trị.
Đặc sắc Tết người Dao
Phường Thống Nhất, hiện có hơn 200 hộ dân người Dao sinh sống, chủ yếu là nhóm Dao Quần Chẹt. Người Dao ở đây gắn bó mật thiết với núi rừng, nương rẫy, chủ yếu làm nông nghiệp, những giá trị văn hóa truyền thống luôn được người dân giữ gìn từ đời này qua đời khác. Tết của đồng bào Dao và Tết Nguyên đán luôn là sự kiện quan trọng nhất trong năm, không chỉ đánh dấu sự chuyển giao năm mới mà còn là dịp tưởng nhớ tổ tiên, tạ ơn thần linh và cầu mong một năm mới bình an, mùa màng bội thu.
Xôi gấc làm bánh giầy được xay nhuyễn, có màu cam đỏ.
Khác với sự rộn ràng, tấp nập ở đô thị, Tết của đồng bào Dao mang nhịp điệu chậm rãi, ấm cúng. Mọi hoạt động chuẩn bị và đón Tết đều gắn với gia đình, dòng họ và bản làng, thể hiện tinh thần đoàn kết, gắn bó cộng đồng rất rõ nét.
Ngay từ ngày đầu tháng 12 âm lịch, không khí Tết đã bắt đầu lan tỏa trong từng nếp nhà của người Dao ở phường Thống Nhất. Các gia đình đều tất bật dọn dẹp nhà cửa, sửa sang bàn thờ tổ tiên, chuẩn bị đồ lễ và lương thực cho những ngày Tết dài. Với người Dao, việc chuẩn bị Tết không chỉ đơn thuần là đủ ăn, đủ mặc mà còn là sự thể hiện lòng thành kính đối với tổ tiên và các đấng linh thiêng.
Chị Bàn Thị Luyến, ở tổ 9, phường Thống Nhất chia sẻ, với đồng bào Dao, ngày Tết là dịp để mọi người cùng ôn lại toàn bộ công việc của một năm. Tiếng nói cười rộn rã, mùi hương bánh lan tỏa khắp mọi nhà tạo nên không khí sum vầy, đầm ấm. Người lớn tuổi kể cho con cháu nghe những phong tục, nghi lễ cổ truyền, nhắc nhở thế hệ trẻ gìn giữ và phát huy nét đẹp văn hóa của dân tộc. Bà con trong bản thăm hỏi, chúc nhau sức khỏe, mùa màng tốt tươi, cuộc sống no ấm. Trong niềm vui đón năm mới, mỗi người Dao đều cảm nhận rõ hơn sự gắn kết cộng đồng và niềm tự hào về bản sắc văn hóa truyền thống được trao truyền qua bao thế hệ.
Ẩm thực cũng là nét văn hóa đặc sắc trong Tết của người Dao, nhất là các loại bánh truyền thống như bánh dày (bánh giầy) gấc vừng, bánh chưng gù, bánh dày trắng... Đây cũng là lễ vật dâng cúng tổ tiên. Cả gia đình sẽ tham gia vào các công đoạn làm bánh. Phụ nữ đồ xôi, trộn gấc, rang vừng, nam giới giã nhuyễn xôi làm bánh, trẻ con thì quây quần xem người lớn làm, tạo nên không khí đầm ấm, vui tươi. Để chuẩn bị thực phẩm cho mâm cỗ Tết, đồng bào thường mổ lợn, gà. Thịt lợn được chế biến thành nhiều món như thịt treo gác bếp, thịt luộc, canh xương... Việc mổ lợn còn là nghi thức báo với tổ tiên về việc gia đình bước sang năm mới.
Trong những ngày Tết, đồng bào Dao ở phường Thống Nhất thường khoác lên mình những bộ trang phục được thêu tay công phu với các hoa văn tinh xảo, chủ yếu là màu đỏ, đen, trắng, những gam màu mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Màu đỏ tượng trưng cho may mắn và sức sống, màu đen thể hiện sự bền bỉ, gắn bó với đất trời. Đàn ông Dao mặc áo chàm giản dị nhưng chỉnh tề, thể hiện sự trang nghiêm khi tham gia các nghi lễ đầu năm. Việc mặc trang phục truyền thống trong dịp Tết không chỉ là thói quen mà còn là niềm tự hào, là cách đồng bào khẳng định bản sắc dân tộc giữa đời sống hiện đại.
Điểm độc đáo và thiêng liêng nhất trong Tết người Dao ở phường Thống Nhất là hệ thống nghi lễ phong phú, mang đậm yếu tố tín ngưỡng dân gian. Đồng bào Dao quan niệm rằng mọi sự tốt xấu trong năm mới đều có sự chi phối của thần linh và tổ tiên, vì vậy các nghi lễ Tết được tổ chức rất cẩn trọng. Đêm giao thừa là thời khắc quan trọng nhất. Gia chủ làm lễ cúng tổ tiên, báo cáo những việc đã qua trong năm cũ và mong năm mới mưa thuận gió hòa, con cháu mạnh khỏe... Sau khi hoàn tất các nghi lễ trong gia đình, đồng bào bắt đầu đi chúc Tết họ hàng, làng xóm. Việc thăm hỏi đầu năm mang ý nghĩa gắn kết cộng đồng, củng cố tình thân và thể hiện sự tôn trọng lẫn nhau. Khi đến chúc Tết, mọi người thường mang theo bánh, rượu hoặc những món quà giản dị do chính gia đình làm ra.
Người dân tộc Dao nắn xôi gấc xay nhuyễn trộn vừng rang để tạo hình và kích cỡ bánh giầy.
Ngoài ra, Tết nhảy là hoạt động đặc biệt của dân tộc Dao, không chỉ là dịp cúng lễ mà còn là thời gian vui chơi, giải trí sau một năm lao động vất vả. Ở phường Thống Nhất, trong những ngày Tết thường diễn ra các hoạt động văn hóa, trò chơi dân gian như: Ném còn, kéo co, hát đối, múa truyền thống. Đây là dịp để trai gái gặp gỡ, giao lưu, thể hiện tài năng và tình cảm.
Bảo tồn, quảng bá giá trị văn hóa độc đáo
Bảo tồn văn hóa người Dao tại phường Thống Nhất là nhiệm vụ quan trọng nhằm giữ gìn bản sắc truyền thống, nâng cao đời sống tinh thần và quảng bá giá trị văn hóa độc đáo của cộng đồng. Người Dao ở đây sở hữu hệ thống tín ngưỡng, lễ hội, trang phục, ngôn ngữ và nghề thủ công truyền thống mang đậm bản sắc dân tộc.
Ông Bàn Tiến Phúc, người có chức sắc đồng bào Dao, tổ 9, phường Thống Nhất (Phú Thọ) chia sẻ, Tết của người Dao là biểu tượng của bản sắc văn hóa, nơi hội tụ những giá trị truyền thống quý báu của cộng đồng. Ở sự kiện này, các thế hệ được kết nối, những phong tục tập quán được truyền lại, giúp cộng đồng giữ gìn bản sắc trong bối cảnh hội nhập và phát triển.
Ông Phúc mong muốn, thời gian tới chính quyền địa phương quan tâm nhiều hơn nữa để bảo tồn văn hóa, tiếng nói, chữ viết của người Dao phường Thống Nhất với việc triển khai các chương trình, dự án hỗ trợ thiết thực. Đó là mở lớp truyền dạy tiếng Dao, chữ Nôm Dao cho thế hệ trẻ; sưu tầm, biên soạn, số hóa các sách cổ, nghi lễ, truyện dân gian của người Dao. Nhiều nghệ nhân, người có uy tín trong cộng đồng được mời tham gia giảng dạy, truyền nghề, góp phần bảo tồn tri thức bản địa quý giá.
Công đoạn làm bánh giầy được hoàn tất.
Chủ tịch UBND phường Thống Nhất, ông Nguyễn Việt Hùng nêu rõ, ngành văn hóa cấp xã đã và đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ, phù hợp với điều kiện thực tế. Trọng tâm là đưa nội dung bảo tồn văn hóa dân tộc Dao cùng đồng bào các dân tộc khác vào chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hằng năm, gắn với xây dựng nông thôn mới và phát triển kinh tế địa phương. Địa phương chú trọng tuyên truyền, vận động đồng bào nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc, khuyến khích thế hệ trẻ tham gia các hoạt động văn hóa truyền thống. Thông qua các giải pháp thiết thực, việc bảo tồn văn hóa dân tộc Dao từng bước đi vào chiều sâu, góp phần củng cố khối đại đoàn kết và phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Tết người Dao ở phường Thống Nhất, tỉnh Phú Thọ là một nét văn hóa độc đáo, giàu bản sắc và đậm tính nhân văn. Đó là sự hòa quyện giữa tín ngưỡng, phong tục, ẩm thực và sinh hoạt cộng đồng, tạo nên một không gian Tết vừa thiêng liêng vừa ấm áp. Trong dòng chảy thời gian, đồng bào Dao vẫn lặng lẽ gìn giữ những giá trị bền vững, trở thành niềm tự hào của cộng đồng và là di sản văn hóa cần được trân trọng, bảo tồn và phát huy giá trị cho cho các thế hệ mai sau./.
