Để tìm hiểu đời sống cộng đồng người Hoa cũng như cách tuyên truyền chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước phù hợp với từng đối tượng, phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc đã có cuộc trao đổi với thầy giáo Trần Thích, nguyên Hiệu trưởng Trường Tiểu học Châu Văn Liêm, phường Bình Tây, người có uy tín trong cộng đồng người Hoa tại TP Hồ Chí Minh.
Thưa ông, là người có uy tín trong cộng đồng người Hoa tại TP Hồ Chí Minh nói chung và khu vực Chợ Lớn nói riêng, ông đánh giá như thế nào về những chương trình, chính sách dành cho đồng bào dân tộc thiểu số trong những năm qua?
Đồng bào người Hoa tại TP Hồ Chí Minh sinh sống tập trung đông tại khu vực Chợ Lớn, chủ yếu ở các phường Chợ Quán, An Đông, Chợ Lớn, Bình Tiên, Bình Tây, Minh Phụng… Hiện khu vực này có khoảng 500.000 người Hoa sinh sống, mua bán, kinh doanh. Trong nhiều năm qua, cộng đồng người Hoa không chỉ gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc mà còn tích cực lao động, sản xuất, kinh doanh, đóng góp quan trọng vào sự phát triển kinh tế - xã hội của TP Hồ Chí Minh.
Về kinh tế, từ những hộ buôn bán, sản xuất nhỏ lẻ, nhiều gia đình người Hoa đã vươn lên phát triển thành các cơ sở sản xuất, kinh doanh, doanh nghiệp có quy mô lớn. Các chính sách giảm nghèo, chương trình vay vốn ưu đãi cùng với tinh thần tương trợ trong cộng đồng, sự đồng hành đến từ các hội quán và mạnh thường quân đã giúp nhiều gia đình có thêm điều kiện phát triển sinh kế, ổn định cuộc sống.
Công tác giáo dục cũng là lĩnh vực có nhiều chuyển biến tích cực, đến nay hầu hết con em của đồng bào dân tộc Hoa được tạo điều kiện đến trường, ngày càng có nhiều học sinh người Hoa học tập tốt, tiếp tục học lên cao đẳng, đại học. Ngoài ra, Bà con cũng được tiếp cận ngày càng tốt hơn với chính sách bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội và các chính sách an sinh của Thành phố.
Nhiều tuyến hẻm tại khu vực Chợ Lớn được chỉnh trang, cải tạo lại; hệ thống camera an ninh, trang thiết bị phòng cháy, chữa cháy được đầu tư đồng bộ. Điều khiến tôi tâm đắc nhất là trong quá trình phát triển, những nét văn hóa đặc trưng của cộng đồng người Hoa vẫn được Đảng bộ, chính quyền TP Hồ Chí Minh quan tâm gìn giữ, bảo tồn và phát triển.
Trong đó, Lễ hội Nguyên Tiêu của người Hoa được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cũng là niềm vinh dự cho cộng đồng người Hoa; nhiều hội quán có lịch sử hàng trăm năm như Nghĩa An, Tuệ Thành, Nhị Phủ, Quỳnh Phủ… được bảo tồn, trùng tu thường xuyên, vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của bà con, vừa trở thành những điểm đến văn hóa tín ngưỡng truyền thống đặc sắc của Thành phố. Bên cạnh đó, trong mỗi khu phố, mọi người cùng nhau sinh sống, làm ăn, hỗ trợ nhau khi gặp khó khăn và cùng nhau đóng góp xây dựng địa phương.
Với vai trò là người có uy tín, ông đã làm gì để vận động đồng bào dân tộc Hoa thay đổi nếp nghĩ, cách làm, chủ động phát triển kinh tế, nâng cao thu nhập và vươn lên trong cuộc sống?
Theo tôi, trong công tác tuyên truyền, vận động bà con chấp hành chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, người có uy tín giữ vai trò rất quan trọng, là cầu nối giữa chính quyền với cộng đồng. Khi có những chính sách mới liên quan đến đất đai, bồi thường, giải phóng mặt bằng hay các quy định về an toàn thực phẩm tại các chợ đầu mối, chúng tôi đã trực tiếp gặp gỡ, tuyên truyền, giải thích bằng ngôn ngữ gần gũi, trong nhiều trường hợp phải sử dụng tiếng Hoa để bà con dễ hiểu, dễ tiếp nhận. Khi hiểu rõ chủ trương, chính sách, bà con đều đồng thuận và nghiêm túc chấp hành.
Vai trò người có uy tín càng thể hiện rõ trong thời gian xảy ra đại dịch COVID-19. Khi đó, tôi đã cùng chính quyền địa phương đến từng khu dân cư để tuyên truyền, vận động bà con thực hiện các quy định phòng, chống dịch, tiêm vaccine; đồng thời kết nối các nguồn lực để hỗ trợ lương thực, thực phẩm cho những gia đình gặp khó khăn. Qua đó, chúng tôi góp phần củng cố niềm tin, tạo sự đồng thuận và gắn kết trong cộng đồng.
Tôi cho rằng, người có uy tín cũng là một trong những nhân tố góp phần giữ vững sự đoàn kết trong cộng đồng. Khi phát sinh những mâu thuẫn nhỏ trong đời sống, tôi đã chủ động gặp gỡ, lắng nghe, phân tích và hòa giải ngay, không để vụ việc kéo dài. Ngoài ra, tôi cũng thường xuyên vận động các "Mạnh Thường Quân" người Hoa chung tay chăm lo an sinh xã hội. Hằng năm, nhiều nguồn lực được đóng góp cho Quỹ Vì người nghèo, Quỹ Vì biển đảo quê hương, xây dựng nhà tình thương, trao học bổng và hỗ trợ học sinh có hoàn cảnh khó khăn trong đồng bào các dân tộc Hoa, Chăm, Khmer.
Đặc biệt, tôi luôn xác định công tác khuyến học, khuyến tài, chăm lo cho học sinh nghèo hiếu học là một trong những nhiệm vụ cần được ưu tiên hàng đầu. Hằng năm, thông qua sự chung tay của các "Mạnh Thường Quân", tôi đã vận động khoảng 100 triệu đồng để trao học bổng, hỗ trợ học sinh có hoàn cảnh khó khăn trên địa bàn. Bên cạnh đó, chương trình “Tiếp sức đến trường” dành cho học sinh ở vùng sâu, vùng xa cũng được duy trì với kinh phí khoảng 50 triệu đồng mỗi năm.
Theo tôi, để thực hiện tốt những hoạt động này, điều quan trọng nhất là phải tạo dựng được niềm tin và duy trì sự kết nối chặt chẽ giữa người có uy tín, chính quyền, các "Mạnh Thường Quân" và bà con. Khi có được sự đồng thuận và chung tay của cộng đồng, các chủ trương, chính sách cũng như hoạt động an sinh xã hội sẽ đến với người dân thiết thực và hiệu quả hơn.
Với những chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước, người có uy tín làm thế nào để bà con người Hoa hiểu và chủ động đồng hành, thưa ông?
Một bộ phận bà con người Hoa lớn tuổi còn hạn chế trong việc tiếp cận thông tin, nhất là thông tin trên các nền tảng số. Vì vậy, tuyên truyền phải phù hợp với từng đối tượng, không thể chỉ sử dụng một cách làm.
Chẳng hạn trong việc tuyên truyền về bầu cử đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031, với những người lớn tuổi, khi cần thiết chúng tôi giải thích bằng tiếng Hoa, giúp bà con hiểu rằng tham gia bầu cử vừa là quyền, vừa là trách nhiệm của mỗi công dân; qua lá phiếu, người dân lựa chọn những người có đức, có tài, đại diện cho tiếng nói và nguyện vọng của mình.
Bên cạnh việc gặp gỡ trực tiếp, chúng tôi tận dụng các nhóm Zalo, WeChat của cộng đồng để chuyển tải thông tin, nhắc thời gian, địa điểm bỏ phiếu. Với những trường hợp còn băn khoăn, người có uy tín trực tiếp đến gặp gỡ, trao đổi, giải thích.
Sau bầu cử, vai trò của người có uy tín vẫn tiếp tục. Chúng tôi lắng nghe những ý kiến, kiến nghị của bà con về hoạt động kinh doanh tại các chợ, trường học, an ninh khu phố và những vấn đề dân sinh để phản ánh đến cơ quan chức năng, đại biểu dân cử.
Theo tôi, người có uy tín không vận động người dân bằng mệnh lệnh mà bằng tình nghĩa, trách nhiệm và niềm tin được vun đắp qua nhiều năm nay. Chúng tôi hiểu ngôn ngữ, phong tục và suy nghĩ của bà con nên có thể chuyển tải những vấn đề lớn thành những câu chuyện gần gũi với cuộc sống. Khi người dân hiểu thì sẽ tin và khi đã tin thì họ sẽ tự giác thực hiện.
Trong giai đoạn tới, ông mong muốn có thêm những chính sách, giải pháp gì để đồng bào dân tộc thiểu số nói chung và người Hoa nói riêng tiếp tục phát triển bền vững, đồng thời gìn giữ bản sắc văn hóa?
Những năm qua, việc thực hiện chính sách dân tộc đã mang lại nhiều kết quả rõ rệt, từ nâng cao đời sống, giáo dục, y tế, an sinh đến củng cố khối đại đoàn kết. Tuy nhiên, từ thực tiễn cơ sở, tôi cho rằng một số vấn đề vẫn cần được tiếp tục quan tâm và có chính sách cụ thể hơn.
Trước hết, các chính sách cần sát với đặc điểm, nhu cầu của từng cộng đồng. Cán bộ trực tiếp làm công tác dân tộc cũng cần sâu sát địa bàn, hiểu văn hóa, ngôn ngữ, phong tục và những vấn đề mới phát sinh trong quá trình phát triển.
Đối với cộng đồng người Hoa, điều khiến tôi trăn trở hiện nay là việc dạy và học tiếng Hoa. Trước đây, tại một số địa bàn có đông người Hoa sinh sống, việc giảng dạy tiếng Hoa được quan tâm, các lớp học phát triển khá tốt nên bà con rất phấn khởi. Hiện nay, hoạt động này tại một số nơi có xu hướng thu hẹp, khiến nhiều người trong cộng đồng lo lắng thế hệ trẻ ngày càng ít có điều kiện học và sử dụng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình.
Theo tôi, ngôn ngữ không đơn thuần là phương tiện giao tiếp mà còn là nơi lưu giữ lịch sử, văn hóa và ký ức của một cộng đồng. Nếu thế hệ trẻ không còn hiểu tiếng nói, chữ viết của ông bà, cha mẹ thì việc tiếp nhận những giá trị văn hóa truyền thống cũng sẽ gặp nhiều khó khăn.
Vì vậy, tôi mong Đảng và Nhà nước tiếp tục quan tâm đến việc dạy và học tiếng Hoa, nghiên cứu những mô hình phù hợp để thế hệ trẻ có điều kiện tiếp cận tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình. Song song đó, cần tiếp tục bảo tồn các lễ hội, hội quán, phong tục và những giá trị văn hóa tốt đẹp của cộng đồng người Hoa.
Thưa ông, sau nhiều năm đảm nhận vai trò người có uy tín, điều gì là động lực để ông tiếp tục gắn bó với công việc này?
Từ năm 2011 đến nay, tôi luôn xem việc được bà con tin tưởng là trách nhiệm của mình. Dù đã nghỉ công tác chuyên môn nhưng khi còn sức khỏe, còn có thể đóng góp thì tôi vẫn muốn tiếp tục làm những việc có ích cho cộng đồng.
Những năm gần đây, tôi có cơ hội tham gia nhiều hoạt động lớn, như các hoạt động kỷ niệm Quốc khánh tại Hà Nội vào tháng 9/2025; Đại hội Thi đua yêu nước toàn quốc lần thứ XI vào cuối năm 2025; chương trình giao lưu già làng, trưởng thôn, trưởng ấp, trưởng khu, người có uy tín, chức sắc tôn giáo tiêu biểu vùng đồng bào dân tộc thiểu số khu vực Nam Bộ năm 2026 tại Cần Thơ. Tháng 8/2026, tôi cũng được khen thưởng tại Hội nghị tổng kết mô hình “Tăng cường gắn kết thân thiện, hỗ trợ giúp đỡ đồng bào dân tộc, tôn giáo” giai đoạn 2019 - 2026.
Với tôi, những ghi nhận đó vừa là niềm vui, vừa là động lực để tiếp tục cố gắng. Người có uy tín phải thực sự gần dân, lắng nghe dân và nói được tiếng nói của bà con; đồng thời giúp bà con hiểu đúng chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước. Khi chính quyền và người dân hiểu nhau, tin tưởng nhau thì nhiều vấn đề ở cơ sở sẽ được giải quyết thuận lợi hơn.
Tôi mong mình tiếp tục làm được vai trò cầu nối ấy, góp một phần nhỏ để cộng đồng người Hoa đoàn kết, phát triển, gìn giữ bản sắc và cùng chung sức xây dựng TP Hồ Chí Minh ngày càng văn minh, hiện đại, nghĩa tình.
Xin trân trọng cảm ơn ông!
