Đồng bào dân tộc S’tiêng với kho tàng văn hóa phong phú đang đứng trước thách thức trong việc gìn giữ và truyền dạy cho thế hệ mai sau. Trước thực trạng này, tại Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo (xã Bom Bo, tỉnh Đồng Nai), chính quyền địa phương đang nỗ lực thắp lại ngọn lửa truyền thống, đánh thức tình yêu và ý thức bảo tồn văn hóa trong mỗi người trẻ.
Truyền dạy và quảng văn hóa
Thắp lửa truyền thống không chỉ là bảo tồn giá trị đã có mà còn là quá trình đánh thức bản sắc trong tâm hồn thế hệ trẻ, giúp họ nhận ra giá trị và tự hào về cội nguồn của mình. Đây là một hành trình dài hơi, đòi hỏi sự chung tay của cả cộng đồng, chính quyền và ý thức chủ động của những người con S’tiêng.
Chị Điểu Thị Xia đã nhận thức sâu sắc việc gìn giữ văn hóa truyền thống của dân tộc là điều cần thiết và quan trọng đối với cộng đồng. Chị đang gìn giữ và phát huy tốt hai nghề truyền thống chính của người S’tiêng là nấu rượu cần và dệt thổ cẩm. Chị Xia cho biết, những năm gần đây, thế hệ trẻ ít quan tâm đến việc gìn giữ nghề truyền thống. Với tâm huyết và trách nhiệm của một người con của dân tộc S’tiêng, chị luôn tích cực tuyên truyền, vận động đồng bào tại sóc Bom Bo gìn giữ văn hóa truyền thống của cộng đồng.
“Hiện nay, sự gắn kết của cộng đồng người S’tiêng với Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo là một điều đáng vui mừng và phấn khởi. Từ khu bảo tồn này, đồng bào S’tiêng có cơ hội truyền bá, quảng bá và giới thiệu các sản phẩm văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Đây là cơ hội để người S’tiêng quảng bá sản phẩm và giới thiệu đến cộng đồng, thế hệ trẻ cũng như du khách về giá trị văn hóa của dân tộc mình”, chị Xia chia sẻ thêm.
Cùng là người con của dân tộc S’tiêng ở sóc Bom Bo (xã Bom Bo), anh Điểu Nháp cho biết, các hiện vật được trưng bày trong Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo đều là những hiện vật từ xa xưa. Những hiện vật này được Ban quản lý Khu bảo tồn gìn giữ và trưng bày để giới thiệu cho du khách đến tham quan; bao gồm những vật dụng quen thuộc như: chiếc gùi, tố, xà lung, cồng chiêng, đàn đá và nhiều vật dụng sinh hoạt khác.
Thời gian qua, tại sóc Bom Bo, một số gia đình xung quanh Khu bảo tồn còn lưu giữ những hiện vật truyền thống. Điều đó cho thấy, không chỉ riêng trong Khu bảo tồn, đồng bào vẫn đang nỗ lực gìn giữ và phát huy những nét văn hóa truyền thống của người S’tiêng.
Chứng kiến sự đổi thay về văn hóa tại sóc Bom Bo, ông Nguyễn Duy Thanh, Trưởng thôn Bom Bo cho biết: "Ở địa phương, chúng tôi thường xuyên tuyên truyền, vận động người dân, nhất là thế hệ trẻ cố gắng gìn giữ văn hóa truyền thống".
Gắn kết du lịch với bảo tồn văn hóa
Không gian trưng bày văn hóa S’tiêng thuộc Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo với bộ sưu tập hơn 100 hiện vật và nhiều hình ảnh khác nhau. Tất cả đều là vật dụng trong đời sống hằng ngày, được đồng bào S’tiêng vận dụng tri thức dân gian một cách linh hoạt, sáng tạo ra, chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa mang đậm nét truyền thống của dân tộc.
Chị Hoài Thị Thu Hương, nhân viên Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo chia sẻ, đến với sóc Bom Bo, mọi người sẽ được trải nghiệm và tham quan những hiện vật cũng như tìm hiểu về đời sống văn hóa của đồng bào S’tiêng. Tại đây có hai điểm tham quan chính. Tại phòng trưng bày, du khách sẽ nghe phần thuyết minh giới thiệu chi tiết về các hiện vật, thưởng thức tiết mục biểu diễn đàn đá và tiếng chày trên Sóc Bom Bo ở không gian ngoài trời. Điểm tiếp theo là khu vực sân lễ hội. Mọi người có thể chiêm ngưỡng bộ cồng chiêng lớn nhất Việt Nam, bộ đàn đá nặng 20 tấn đã đạt kỷ lục Việt Nam cùng với hai căn nhà dài truyền thống của người S’tiêng.
Ngoài ra, Ban quản lý Khu bảo tồn còn tái hiện lại cảnh giã gạo nuôi quân của đồng bào S’tiêng - hình ảnh gắn liền với bài hát nổi tiếng “Tiếng chày trên sóc Bom Bo”. Du khách được tham quan những căn nhà dài truyền thống, xem những hình ảnh gắn liền với cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ, thực dân Pháp. Nơi đây lưu giữ những hiện vật, hình ảnh từ ngày xưa và cả những hiện vật được bảo tồn, phục dựng sau này. Du khách sẽ có những cảm nhận rất riêng về đời sống sinh hoạt cũng như các làng nghề truyền thống ở đây như: đan lát, nấu rượu cần, dệt thổ cẩm, nghề rèn… Những hiện vật được trưng bày trong các ngôi nhà của người S’tiêng gồm có những vật dụng quen thuộc như chiếc gùi, chóe, tố, xà lung…
Theo ông Phạm Anh Tuấn, Giám đốc Ban quản lý Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo, để bảo tồn và lưu giữ những truyền thống văn hóa độc đáo của đồng bào dân tộc S’tiêng, UBND tỉnh Bình Phước (cũ) đã xây dựng Khu bảo tồn này vào năm 2012. Tại đây, không chỉ bảo tồn những nét văn hóa riêng biệt của sóc Bom Bo mà còn của người dân tộc S’tiêng nói chung.
“Chúng tôi tập trung bảo tồn những di sản văn hóa mà người S’tiêng đang nắm giữ như nghề dệt thổ cẩm, nghề làm rượu cần và nghề đan gùi. Đây là những di sản văn hóa đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ngoài ra, Ban quản lý còn gìn giữ và phát huy những nét văn hóa độc đáo khác như nghệ thuật biểu diễn cồng chiêng, nghệ thuật múa dân gian và những làn điệu dân ca cổ đang có nguy cơ bị mai một của người S’tiêng. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng có nhà dài truyền thống cùng với sản phẩm văn hóa do chính đồng bào S’tiêng tạo ra”.
Những năm qua, Khu bảo tồn đã tổ chức nhiều sự kiện và các buổi biểu diễn để các nghệ nhân S’tiêng có nơi trình diễn nghệ thuật; giúp người dân, giới trẻ ghi nhớ, bảo tồn và quảng bá những nét văn hóa độc đáo đến du khách. Ngoài ra, Khu bảo tồn còn mở những lớp truyền dạy để lưu giữ truyền thống văn hóa và các di sản văn hóa cho thế hệ trẻ.
Vừa qua, Ban quản lý Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo đã làm việc với Hiệp hội Du lịch tỉnh Đồng Nai để phối hợp xây dựng các tour du lịch, trong đó có những tour kết nối giữa các điểm du lịch trong tỉnh, bao gồm cả Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo. Hiệp hội Du lịch yêu cầu trong các tour này phải quảng bá được những nét văn hóa độc đáo, riêng biệt của người S’tiêng. Đây là một định hướng vừa bảo tồn vừa gắn với phát triển du lịch của địa phương.
Ông Phạm Anh Tuấn thông tin thêm, Khu bảo tồn còn gặp những khó khăn nhất định do một số nét văn hóa độc đáo đang có nguy cơ mai một như những làn điệu dân ca, đặc biệt là hát Tơm Pớt. Đây là những làn điệu ca cổ mà chỉ có những người lớn tuổi mới biết và nắm giữ. Việc truyền dạy lại cho đời sau đang gặp khó khăn nhất định.
Các hoạt động bảo tồn, gìn giữ cồng chiêng, đàn đá, dệt thổ cẩm, nấu rượu cần… cũng như những làn điệu dân ca cổ thể hiện tâm huyết của chính quyền địa phương và nhân dân. Việc kết hợp bảo tồn với phát triển du lịch cũng mở ra hướng đi đầy tiềm năng, giúp văn hóa dân tộc S’tiêng đến gần hơn với công chúng. Để ngọn lửa bản sắc S’tiêng không ngừng “cháy sáng”, ngành chức năng tỉnh Đồng Nai cần có những giải pháp sáng tạo và đồng bộ hơn. Đồng thời, cần có sự chung tay của cộng đồng, chính quyền và đặc biệt là việc khơi gợi niềm yêu thích, tự hào về cội nguồn trong chính thế hệ trẻ dân tộc S’tiêng, giúp họ chủ động tiếp nhận và phát huy giá trị văn hóa độc đáo của dân tộc mình./.
Tên gọi khác: Xa Ðiêng hay Xa Chiêng.
Nhóm địa phương: Bù Lơ, Bù Ðek (Bù Ðêh), Bù Biêk.
Dân số: 85.436 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khơ Me (ngữ hệ Nam Á) tương đối gần gũi với tiếng Mạ, Mnông, Chơ Ro. Chữ viết hình thành từ trước năm 1975, theo chữ cái La-tinh.
Lịch sử: Người Xtiêng sinh tụ lâu đời ở vùng Trường Sơn - Tây Nguyên và miền đông Nam bộ.
Hoạt động sản xuất: Nguồn lương thực chính là lúa gạo, khoảng 80% lúa gạo do rẫy cung cấp. Nhóm Bù Lơ ở cao, sâu hơn hoàn toàn làm rẫy. Nhóm Bù Ðeh (Bù Ðêk) ở vùng thấp làm ruộng nước từ khoảng 100 năm, như cách thức canh tác của người Việt sở tại. Lúa rẫy có các giống khác nhau, được trồng theo lối "phát-đốt-chọc-trỉa", kết quả mùa màng phụ thuộc lớn vào thiên nhiên và việc bảo về trước sự phá phách của chim muông. Công cụ làm rẫy chủ yếu gồm rìu và dao xà gạc để khai phá rừng, sau khi đốt thì dùng cây cào tre có 5 răng để dọn rồi đốt lại, khi trỉa dùng gậy nhọn (mỗi tay cầm một chiếc) để chọc lỗ, đồng thời gieo hạt giống theo, làm cỏ bằng loại cuốc con (về sau thay thế bằng cái xà - bát người Việt sử dụng), dùng tay tuốt lúa. Hái lượm, săn bắt và kiếm cá đưa lại nguồn lợi quan trọng thiết thực. Gia súc phổ biến gồm: trâu, bò, lợn, chó, một số hộ nuôi voi; gia cầm chủ yếu là gà. Có nghề dệt vải và đan lát. Việc mua bán thường dùng vật đổi vật (nay dùng tiền) có quan hệ hàng hoá với người Việt, Khơme, Mnông, Mạ và cả với bên Campuchia.
Ăn: Người Xtiêng ăn cơm tẻ, cơm nếp. Thực phẩm thường ngày của họ chủ yếu là những thứ kiếm được trong rừng và sông suối (nay có mua ở chợ hay của thương nhân). Thức uống truyền thống nước lã, rượu cần. Ðồ đựng cơm canh, nước đều là vỏ bầu chế tác có hình dạng thích hợp. Họ hút thuốc lá bằng tẩu (nay ít thấy).
Ở: Người Xtiêng phân bố tập trung tại tỉnh Bình Phước, một số ở Tây Ninh và Ðồng Nai. Vùng cao ở nhà trệt, mái trùm gần xuống mặt đất và có nơi uốn tròn ở hai đầu hồi và ở một mặt bên. Vùng thấp thường làm nhà sàn khá khang trang, vách dựng nghiêng phía trên ra ngoài. Theo nếp xưa, mỗi làng chỉ gồm một vài ngôi nhà dài, nay hình thức nhà ngắn của từng hộ đang phát triển.
Mặc: Thông thường, đàn ông đóng khố, ở trần, đàn bà mặc áo, quấn váy. Trước kia, phụ nữ nghèo ở nhiều nơi cũng dùng khố. Họ ưa đeo nhiều trang sức, thường dùng các loại vòng kim loại và chuỗi cườm, thậm chí một cánh tay đeo tới trên 20 chiếc vòng nhôm nay bạc, có cả loại vòng ống quấn từ sợi dây đồng dài ôm quanh ống chân, ống tay. Loại hoa tai lớn bằng ngà voi được ưa chuộng. Nay nam giới mặc như người Việt, nữ hay dùng áo cánh, sơ mi, ở vùng gần người Khơ Me cũng thường gặp phụ nữ Xtiêng quấn váy Khơ Me.
Phương tiện vận chuyển: Các loại gùi rất thông dụng, cách gùi như ở các tộc Thượng khác. Nhóm gần người Việt và Khơ Me, các loại xe gỗ 2 bánh dùng đôi bò kéo từ lâu đã trở thành một phương tiện vận chuyển phổ biến.
Quan hệ xã hội: Mỗi cặp vợ chồng và con cái là một "bếp" (nak). Nhiều bếp hợp thành một nhà (yau). Mỗi làng xưa gồm một vài nhà, càng về sau số nhà càng tăng do việc tách hộ ở riêng. Mỗi người không chỉ thuộc về một "bếp", một nhà, một làng, mà còn là thành viên của một dòng họ nhất định và nằm trong các mối quan hệ họ hàng nhất định và nằm trong các mối quan hệ họ hàng khác nữa. Về tổ chức xã hội truyền thống, làng là đơn vị bao trùm và nổi bật: trong tự bảo quản ở thì ông "già làng" và các bô lão có uy tín cao khác đóng vai trò quan trọng đặc biệt. Xưa kia, ngoài một số ít người giàu có và đa số thuộc lớp nghèo, xã hội Xtiêng đã có những "nô lệ gia đình" do phải ở đợ, hoặc bị mua về...
Cưới xin: Thông thường nếu nhà trai có đủ của cải sính lễ, cô dâu về ở đằng chồng, nhưng thực tế phần đông phải ở rể do chưa có đủ đồ dẫn cưới theo yêu cầu của nhà gái (ché quý, chiêng cồng, trâu...); riêng ở vùng Bình Long, chàng rể luôn phải về ở nhà vợ. Tập tục hôn nhân giữa các nơi, các nhóm có những điểm khác nhau, chẳng hạn: Nhóm Bù Ðek cho phép con trai cô với con gái cậu cũng như con gái cậu với con gái cô lấy nhau, nhưng ở nhóm Bù Lơ chỉ con trai cô được lấy con gái cậu với điều kiện cậu là anh của cô, cũng chỉ được chấp nhận một lần trong mỗi gia đình.
Sinh đẻ: Phụ nữ kiêng cữ cẩn thận ngay từ thời kỳ mang thai. Việc sinh nở xưa kia, phụ nữ tự xoay xở ngoài rừng một mình. Nay nhiều người ở vùng có tập quán dựng kho thóc trong nhà vẫn ra đẻ ở ngôi nhà nhỏ dựng gần bên nhà ở, bởi họ cho rằng nếu đẻ ở nhà sẽ xúc phạm đến "thần lúa", đẻ xong sẽ phải cúng một con lợn cho "thần lúa".
Trong ngày lễ mừng lúa mới, người Xtiêng thường tổ chức đâm trâu. Khi giết một trâu, họ chỉ dựng đoạn thây cây gạo làm cột. Nếu đâm nhiều trâu, lần đầu gia chủ làm loại cột đơn giản gâng srung, những lần sau họ dựng cột gâng rai với nhiều hoa văn trang trí. Ðây là phần ngọn của cây cột đâm trâu gâng rai.
Ma chay: Quan tài gỗ độc mộc đẽo từ cây rừng. Nếu chết bình thường thì họ chôn trong bãi mộ của làng. Trong quan tài, cùng với tử thi, có bỏ một ít gạo, thuốc lá... Những ché, nồi, dụng cụ... "chia" cho người chết đều để trên và quanh mộ. Người Xtiêng không có tục thăm viếng mồ mả. Có người mới chết, cả làng không gõ cồng chiêng và vui nhộn trong khoảng 10 ngày. Những trường hợp chết bất bình thường phải cúng quải tốn kém hơn, kiêng cữ nhiều hơn, lễ thức làm ngoài khu gia cư của làng và không được chôn vào bãi mộ của làng.
Thờ cúng: Người ta tin con người, con vật, cây cối cũng như muôn vật đều có siêu nhiên, tựa như "hồn". "Thần linh" cũng có rất nhiều: thần sấm sét, thần mặt trời, thần núi, thần lúa... Thần lúa được hình dung là người phụ nữ trẻ và đẹp. Trong các lễ cúng, các vị thần hoặc các siêu nhiên nói chung được nhắc đến để cầu xin, hay tạ ơn, hay thông báo điều gì đó. Vật hiến tế là rượu, gà, lợn, trâu, bò, số lượng càng nhiều và con vật càng lớn chứng tỏ lễ cúng càng to, thần linh càng quyền thế, quan trọng.
Lễ tết: Có rất nhiều lễ cúng lớn nhỏ khác nhau trong đời sống của người Xtiêng. Trong đó, lễ hội đâm trâu là lớn nhất, thường được tổ chức mừng được mùa lớn (gia đình thu hoạch lúa từ 100 gùi cỡ to trở lên - loại gùi có tên Sah cach), mừng chiến thắng kẻ thù, mừng làm ăn phát đạt, mừng con cái lớn khôn... Cùng với hiến sinh trâu còn thường có cả bò, lợn. Nếu hiến sinh một trâu, cột lễ để buộc trâu làm đơn giản, nhưng từ 2 trâu trở lên thì cột lễ trang trí đẹp, làm công phu. Tết Xtiêng được gọi là "lễ cúng rơm", sau khi tuốt lúa rẫy xong, trước khi đốt rẫy vụ sau: lễ thức ngày tết có nội dung tạ ơn thần lúa sau một mùa.
Văn nghệ: Người Xtiêng rất yêu âm nhạc. Nhạc cụ quan trọng nhất, đồng thời là một trong số gia tài quý ở xã hội truyền thống, là cồng và chiêng; nhóm Bù Lơ chủ yếu dùng chiêng, mỗi bộ 6 chiếc, nhóm Bù Ðek (Bù Ðêk) chủ yếu dùng cồng, mỗi bộ 5 chiếc. Riêng trong đám ma, chỉ dùng 3 cồng hoặc 3 chiêng. Ngoài ra, còn có tù và, trống, khèn bầu, các loại đàn. Người Xtiêng cũng có kho tàng truyện cổ khá phong phú, có những điệu hát của mình. Tuy nhiên, đến nay, tương tự như nhiều nơi khác, ngay cả cồng, chiêng cũng chỉ còn rất ít so với xưa kia.
Theo cema.gov.vn
