Dân tộc Cống là một trong 19 dân tộc sinh sống trên địa bàn tỉnh Điện Biên, đồng thời là một trong 5 dân tộc ít người ở địa phương này. Tại tỉnh Điện Biên, đồng bào Cống sinh sống tập trung ở 4 bản Púng Bon, Huổi Moi, Nậm Kè và Lả Chà thuộc ba xã của các huyện Nậm Pồ, Mường Nhé và Điện Biên với hơn 210 hộ, trên 1.150 nhân khẩu.
Đồng bào dân tộc Cống coi hoa màu gà là “hoa thiêng”, mang nhiều ý nghĩa, là biểu tượng cho sự may mắn, tốt đẹp đến với mọi người. Ảnh: Nguyễn Xuân Tiến-TTXVN
Trong lễ tục vòng đời, người Cống còn bảo lưu, trao truyền được những lễ hội đặc sắc, độc đáo như: Tết hoa mào gà, Lễ cúng bản, Lễ cúng tổ tiên, Lễ lên nhà mới, Lễ mừng cơm mới, Lễ cúng hồn lúa, Cúng nương rẫy... Trong đó, Tết hoa mào gà (Mền Loóng Phạt Ái) là nghi lễ độc đáo nhất bởi đây là Tết cổ truyền, phản ánh sinh động đời sống và bản sắc của cộng đồng người Cống.
Hướng về nguồn cội
Cứ vào dịp tháng 9, tháng 10 âm lịch hằng năm, khi công việc gặt hái, thu hoạch nông sản đã xong, kết thúc bằng “Lễ mừng cơm mới” là người Cống ở các bản Huổi Moi, Púng Bon của xã Pa Thơm (huyện Điện Biên) lại háo hức, tất bật chuẩn bị cho Tết hoa mào gà.
Nghi thức văn hóa cắm hoa mào gà lên đầu hồi nhà sàn trước ngày bản làng tổ chức Tết hoa. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN
Huổi Moi là một trong 6 bản của xã Pa Thơm, nơi được coi là bản xa nhất, nghèo khó nhất của xã vùng biên này. Người Cống định cư, lập bản ở Huổi Moi (tiếng bản địa có nghĩa là “bản ở dòng suối có nhiều cây cối”) từ năm 1970, khi đó một bộ phận người Cống ở bản Púng Bon (định cư từ năm 1959) tách ra. Hiện cả bản Huổi Moi có 31 hộ, hơn 154 nhân khẩu, sinh sống biệt lập ở bản Huổi Moi và điểm bản Buôm En, cách nhau khoảng 4km đường mòn xuyên rừng. Riêng tại Huổi Moi, người Cống có 16 hộ, nằm quần tụ sườn núi, cạnh vành đai đường biên giới, cách lãnh thổ nước Lào chỉ là dòng suối cạn.
Đứng trên con dốc cao đầu bản, mọi người dễ dàng nhận ra bản Huổi Moi nhờ tiếng chiêng, tiếng trống, tiếng nô đùa của trẻ nhỏ, tiếng hát, tiếng cười rộn rã của các chị, các mẹ và những làn khói bếp bay lên, quyện hòa, bảng lảng cùng sương sớm. Trên những căn nhà sàn truyền thống của người Cống, lá cờ Tổ quốc đang tung bay, khoe sắc đỏ giữa nền xanh thẫm của đại ngàn.
Tết Hoa mào gà là hình thức sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng lâu đời, tiêu biểu nhất trong đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc Cống, chứa đựng những nghi thức văn hóa độc đáo. Ảnh: Nguyễn Xuân Tiến-TTXVN
Ông Lò Văn Sam, Trưởng bản Huổi Moi hồ hởi cho biết: Năm nay, công việc thu hái vụ mùa kết thúc sớm, theo quan niệm của người Cống, cứ kết thúc vụ mùa là kết thúc năm cũ. Vì vậy, người dân trong bản tổ chức Tết hoa mào gà sớm hơn năm ngoái. Đây là dịp đồng bào hướng về nguồn cội, bày tỏ lòng biết ơn đến tổ tiên và các đấng thần linh (thần đất, thần sông, thần rừng…) trong năm cũ đã phù hộ, đồng hành, tiếp thêm sức mạnh cho người dân có sức khỏe dồi dào, cây cối trên nương rẫy, ruộng vườn tốt tươi, mùa màng bội thu. Trong Tết hoa mào gà, người dân sẽ cầu xin tổ tiên, thần linh những điều tốt đẹp trong năm mới, chúc nhau may mắn, thuận lợi và cùng sum vầy, vui chơi để bàn làng càng thêm đoàn kết.
Đặc biệt, trong tâm thức của người Cống, Tết hoa mào gà còn mang tính khởi nguyên cho mọi công việc ở bản làng. Bởi nếu Tết hoa mào gà chưa được tổ chức, trong năm mới chưa ai được phép đi phát nương, làm rẫy, vui chơi, ca hát hay làm những công việc trọng đại của gia đình, dòng tộc. Khi chưa tổ chức Tết hoa mào gà, các vật dụng sản xuất nông nghiệp như cày (thai), bừa (ban), liềm (kiếu)... đều được “đánh dấu” nghỉ ngơi, không ai được sử dụng đến.
Sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng lâu đời
Trước đây, Tết hoa mào gà thường diễn ra nhiều ngày nhưng hiện nay chỉ còn 1 ngày 1 đêm. Không gian và địa điểm tổ chức Tết hoa mào gà tại nhà già làng và các gia đình. Diễn trình Tết hoa mào gà bao gồm nhiều nghi thức, lễ thức độc đáo, thu hút mọi người tham gia, có tính cố kết cộng đồng cao.
Trong những ngày diễn ra Tết hoa mào gà, thiếu nữ người Cống thường chọn những bộ trang phục truyền thống đẹp nhất, mới nhất đi chơi hội. Ảnh: Nguyễn Xuân Tiến-TTXVN
Trước khi tổ chức Tết hoa mào gà khoảng 10 ngày, thầy cúng của bản sẽ xem sách, chọn ngày lành, tháng tốt (tránh ngày mất, chôn cất của những người quá cố trong bản) và thông báo, ấn định cho người dân biết ngày tổ chức. Sáng sớm ngày tổ chức Tết hoa mào gà, sau nghi thức cúng bản, già làng sẽ “phát lệnh” cấm bản. Biểu tượng “Me khá” (được đan bằng tre nứa, có hình mắt cáo-giống biểu tượng “Ta-leo” của người Thái) sẽ được cắm ở cổng rào đầu bản như gửi thông điệp đến mọi người không được tự do ra, vào bản. Lễ thức cúng bản xong, lễ chủ của mỗi gia đình sẽ lên nương, tìm đến vùng chuyên gieo trồng hoa mào gà để chọn những cành hoa đẹp, hái hoa mang về nhà thầy cúng, cùng nhau trang trí lên một cây tre còn nguyên cành dựng giữa nhà thầy cúng rồi đi cắm hoa lên cửa, vách, cầu thang, bờ rào của các gia đình trong bản.
Chuẩn bị vật hiến sinh (lợn) để làm mâm cúng (đồ chín) mời các thần linh, tổ tiên về dự Tết hoa mào gà. Ảnh: Nguyễn Xuân Tiến-TTXVN
Theo các anh Lò Văn Lả, Quàng Văn Sai, người dân bản Huổi Moi, đồng bào Cống coi hoa màu gà là “hoa thiêng”, mang nhiều ý nghĩa như: Màu sắc của hoa tạo không khí gần gũi, ấm áp cho khắp không gian bản làng trong ngày Tết, hoa mào gà là biểu tượng cho sự may mắn, tốt đẹp đến với mọi người, mọi nhà. Loại hoa này là cây cầu dẫn đường, đưa lối cho tổ tiên đi từ cõi thiêng về với bản làng, tìm đúng nhà, về đúng nơi thờ cúng.
Biểu tượng “Me khá” được cắm ở nhiều vị trí trong bản, gửi thông điệp đến mọi người không được tự do ra, vào bản. Ảnh: Nguyễn Xuân Tiến-TTXVN
Tại nhà thầy cúng, các gia đình sẽ mang lễ vật như gà, rượu đến và bày lên mâm cúng đặt dưới chân cây hoa. Con vật dâng lễ hiến sinh (gà), các loại củ, quả, bánh, hai con cá khô nấu canh với lá sả (pùm phi), khoai sọ (pùm xì), rượu (tý khá)…được sắp đặt trên mâm cúng.
Sau những hồi trống, chiêng vang giòn và ngân xa khắp bản báo hiệu lễ cúng của Tết hoa mào gà bắt đầu, thầy cúng thực hiện lễ thức để mời gọi các thần linh, tổ tiên về dự lễ; dâng lễ vật lên các đấng thần linh, tổ tiên và xin phép tổ tiên cho dân làng tổ chức Tết hoa. Sau lễ thức này, những con vật hiến sinh sẽ được mang đi làm thịt để bày mâm cúng (đồ chín).
Thầy cúng thực hiện nghi thức cắt tiết gà để làm lễ. Ảnh: Nguyễn Xuân Tiến-TTXVN
Thầy cúng thực hiện các nghi lễ mời thần linh, tổ tiên về ăn cỗ; đồng thời báo cáo tình hình mùa màng, chăn nuôi, sức khỏe của người dân trong năm qua và cầu xin thần linh, tổ tiên phù hộ cho đồng bào năm mới dồi dào sức khỏe, mùa màng bội thu, lợn gà đầy chuồng, làm ăn phát đạt. Rồi thầy nâng chén rượu mừng mọi người và lần lượt đi cúng cho từng nhà, kết thúc phần lễ.
Thầy cúng lấy tiết gà đánh dấu lên trán cho gia chủ để cầu xin thần linh, tổ tiên phù hộ người trong gia đình gia chủ sang năm mới dồi dào sức khỏe, gặp nhiều điều an lành, may mắn. Ảnh: Nguyễn Xuân Tiến-TTXVN
Sang phần hội, không khí bản làng trở nên tưng bừng, hân hoan, hoạt náo bởi nhiều người cùng tề tựu về bãi đất trống giữa bản ca hát, nhảy múa trong rộn rã nhịp trống, tiếng chiêng và ném hạt giống thóc, ngô ra khắp không gian xung quanh với mong ước bản làng bước sang năm mới ấm no, hạnh phúc, vạn vật sinh sôi nảy nở. Trong phần hội, người Cống thể hiện rõ nhất tinh thần lạc quan, yêu đời và hi vọng về ngày mai tươi sáng hơn.
Sau những hồi trống, chiêng vang xa khắp bản làng, thầy cúng sẽ thực hiện các lễ thức đầu tiên để mời gọi các thần linh, tổ tiên về dự lễ. Ảnh: Nguyễn Xuân Tiến-TTXVN
Thầy cúng lấy tiết gà đánh dấu lên trán cho trẻ nhỏ để cầu xin thần linh, tổ tiên phù hộ cháu nhỏ sức khỏe, học giỏi, mau trưởng thành và thành người tốt, góp sức xây dựng bản làng ấm no. Ảnh: Nguyễn Xuân Tiến-TTXVN
Lễ thức để cầu mong tổ tiên, thần linh phù hộ, ban cho sức khỏe dồi dào cho người dân trong năm mới. Ảnh: Nguyễn Xuân Tiến-TTXVN
Ngày hôm sau, tuy Tết hoa mào gà đã kết thúc nhưng dư âm vẫn còn khi các gia đình, dòng tộc, người dân vẫn đến nhà nhau thăm hỏi, trò chuyện, trao đổi kinh nghiệm sản xuất...
Tết hoa mào gà là hình thức sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng lâu đời, tiêu biểu nhất và là nhu cầu tâm linh không thể thiếu trong đời sống tinh thần của đồng bào Cống ở vùng biên giới Pa Thơm nói riêng, trên địa bàn tỉnh Điện Biên nói riêng. Tết hoa mào gà được Bộ Văn hóa, Thể Thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 2/2019, hiện là một trong 8 Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia của tỉnh Điện Biên.
Xuân Tiến - Vũ Lợi
Tên tự gọi: Xắm khống, Phuy A.
Dân số: 2.029 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Tạng - Miến (ngữ hệ Hán - Tạng) gần hơn với tiếng Miến, cùng nhóm với các tiếng La Hủ, Phù Lá, Si La... Họ quen sử dụng tiếng Thái trong giao dịch hàng ngày.
Lịch sử: Người Cống có nguồn gốc di cư trực tiếp từ Lào sang.
Hoạt động sản xuất: Nguồn sống chính là làm nương, đang chuyển sang làm nương cuốc, ruộng. Hái lượm còn giữ vai trò quan trọng. Người Cống không quen dệt vải, chỉ trồng bông để đổi lấy vải của các dân tộc khác. Họ giỏi đan chiếu mây nhuộm đỏ, các đồ đựng bằng tre nứa như gùi đeo, giỏ đựng cơm, rương hòm... Chuyển xuống định cư ven sông Ðà, nên người Cống quen dần với việc sử dụng thuyền trên sông.
Ăn: Người Cống ăn cơm nếp và cơm tẻ.
Mặc: Y phục của người Cống giống người Thái. Một ít gia đình còn giữ lại vài bộ y phục truyền thống bằng vải dệt của người Lào.
Ở: Nhà sàn ba hay bốn gian, chỉ có một cửa ra vào, một cửa sổ ở gian giữa, chạy dọc theo vách mặt chính của nhà có thêm một chiếc sàn nhỏ ít có giá trị sử dụng nhưng nhà nào cũng có là đặc trưng trong nhà người Cống.
Phương tiện vận chuyển: Người Cống quen sử dụng thuyền đi lại trên sông Ðà và gùi đeo qua trán khi đi nương, đi rẫy.
Quan hệ xã hội: Người Cống ở khá tập trung trong các làng bản có quy mô vừa và lớn. Tính cộng đồng làng bản cao. Phụ nữ có vai trò quan trọng trong gia đình cũng như xã hội.
Trong xã hội cổ truyền, chưa có sự phân hoá giai cấp, chịu sự chi phối chặt chẽ của hệ thống chức dịch người Thái.
Dân số ít song người Cống có tới 13 dòng họ khác nhau. Ða số các dòng họ mang tên Thái như: Lò, Quang, Kha... dấu vết tô tem giáo còn rõ nét với tục kiêng và thờ các loại chim muông, thú vật. Mỗi dòng họ thường có người đứng đầu với chức năng chủ trì các công việc liên quan tới đời sống tinh thần.
Cưới xin: Hôn nhân một vợ một chồng chặt chẽ. Không có đa thê, ly dị trong xã hội truyền thống.
Tục ở rể được thực hiện nghiêm ngặt, trước kia khoảng 8 - 12 năm. Lễ vật truyền thống trong lễ xin con trai tới ở rể thường vào buổi tối là gói muối, gói chè, cuộn dây gai đan chài, hay một ống rượu cần... Ngay sáng hôm sau, người con trai mang chăn, gối, con dao tới nhà gái ở rể, cũng từ đó người con gái búi tóc ngược đỉnh đầu, dấu hiệu của người đã có chồng.
Lễ đón dâu về nhà trai khi hạn ở rể đã hết, lúc đó đôi vợ chồng đã con cái đầy nhà. Của hồi môn bố mẹ cho con cái mang về nhà chồng. Nếu nhà trai người cùng bản phải cõng cô dâu về tận nhà. Trong ngày cưới, người ta không mặc quần áo mới vì có tục vẩy nước tro lên đoàn đón dâu trước khi ra về để cầu may.
Sinh đẻ: Sản phụ đẻ ngồi. Trước và sau khi đẻ phải kiêng kỵ nhiều thứ. Người Cống rất giỏi trong việc tìm kiếm lá thuốc để chăm sóc phụ nữ khi sinh nở.
Ma chay: Khi nhà có người chết, phải mời thầy mo tới làm lễ cúng đưa hồn về với tổ tiên. Việc chọn ngày chôn được coi trọng. Trong những ngày trước hôm chôn, thường phải cúng cơm cho người chết, buổi tối có các nghi thức nhảy múa truyền thống. Sau khi táng có làm nhà mồ đơn giản. Mười hai ngày sau khi chôn người chết, con cháu mới lập bàn thờ trong nhà. Con cái để tang cha mẹ bằng cách cạo trọc đầu (con trai), cắt tóc mai (con gái) và đội khăn tang cho tới khi cúng cơm mới, mới được bỏ.
Thờ cúng: Cùng với việc cúng tổ tiên 2, 3 đời theo phụ hệ là việc cúng ma bố mẹ vợ vào dịp tết. Bố chủ trì việc cúng. Nếu bố chết, mẹ thay thế. Khi anh em chia nhà ra ở riêng, mỗi người con trai lập bàn thờ cúng riêng tại nhà mình. Lễ vật cúng tổ tiên chỉ có bát gạo, ống nước và con gà. Người cúng ôm gà ngồi trước bàn thờ khấn, xong giết gà ngay tại chỗ, bôi máu vào lá dong, gói lại cài lên vách nơi thờ cúng vài ba chiếc lông gà.
Hàng năm cứ đến tháng ba âm lịch, các bản đều tổ chức lễ cúng bản trước vụ gieo hạt, các ngả đường vào bản làm cổng, cắm dấu hiệu kiêng kỵ một ngày không ai được vào bản.
Các gia đình đều làm lễ cúng trên nương trước khi kết thúc công việc tra hạt. Ðêm đó chủ nhà làm lễ cúng ở phía trên lều nương; lễ vật chỉ có cá, cua, cầu mong chim thú không phá hại; trồng vài khóm kiệu cầu xin lúa tốt, xanh tươi như khóm cây này.
Học: Việc giáo dục truyền thống thông qua kinh nghiệm truyền từ đời này sang đời khác kết hợp với thực hành.
Văn nghệ: Người Cống thường hát múa vào dịp lễ tết, nhất là trong đám cưới. Hát đối đáp giữa nhà trai và nhà gái hôm đón dâu ở chân cầu thang trước khi lên nhà thực sự là một cuộc thi hát dân gian. Trai gái, già trẻ đều vui múa trong ngày cưới. Ðặc biệt là điệu múa đầu tiên do các em gái của chàng rể trình diễn để bắt đầu cuộc vui. Họ vừa múa, vừa giơ cao các tặng vật truyền thống như con gà, con sóc, cá khô mà người anh trai tặng mình.
Chơi: Các trò chơi tập thể như đuổi bắt, đánh khăng... được trẻ em ưa thích. Ngoài ra, chúng còn chơi các loại đồ chơi bằng tre gỗ tự chế.
Theo cema.gov.vn
